Türk Devletleri Teşkilatı'nın Kamu Hukuku Boyutu ve Uluslararası Hukuk Açısından Değerlendirilmesi

Abstract

Bu çalışma, Türk Devletleri Teşkilatı'nın (TDT) tarihsel kökenlerini, kurumsal yapılanmasını ve hukuki zeminini kamu hukuku ve uluslararası hukuk perspektifinden ele almayı amaçlamaktadır. 1992 yılında başlayan Türk Dili Konuşan Ülkeler Zirveleri süreciyle temelleri atılan ve 2009 yılında Nahçıvan Anlaşması ile "Türk Keneşi" kimliğini kazanan yapı, 2021 yılında "Türk Devletleri Teşkilatı" adını alarak çok boyutlu ve kurumsallaşmış bir örgüte dönüşmüştür. Bu dönüşüm, yalnızca bir isim değişikliği değil; karar alma süreçlerinin, kurumsal işleyişin ve uluslararası hukuki konumun yeniden şekillenmesini de beraberinde getirmiştir. Çalışmada, TDT'nin kamu hukuku içindeki yeri ve kamu kurumlarıyla benzerlik gösteren yönleri analiz edilmiş; örgütün bir uluslararası aktör olarak egemen devletlerle kurduğu hukuki ilişki biçimleri değerlendirilmiştir. Üye devletlerin eşitlik ilkesi temelinde kurumsal işleyişe katılımı, egemenlik haklarıyla çelişmeden oluşturulan iş birliği mekanizmaları ve karar alma süreçlerinin bağlayıcılığı incelenmiştir. TDT'nin uluslararası hukuk açısından statüsü, kurucu belgeler ışığında değerlendirilmiş; hukuki kişiliği, tanınırlığı, yetki alanları ve diğer uluslararası örgütlerle olan ilişkileri bağlamında sınıflandırılmıştır. Ayrıca Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin 2022 yılında teşkilata gözlemci üye olarak kabul edilmesi süreci, bu bağlamda özel olarak ele alınmış ve bu gelişmenin uluslararası hukuk açısından taşıdığı anlamlar tartışılmıştır. Tezde ayrıca, teşkilatın kamu politikaları üretme kapasitesi, hukuki norm üretimi, ortak kurumların (TÜRKSOY, TÜRKPA, Türk Yatırım Fonu vb.) işlevleri ve TDT'nin kamu hizmeti benzeri işlevler üstlenme potansiyeli incelenmiş; örgütün kamu hukuku öznesi olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği irdelenmiştir. Sonuç olarak, TDT yalnızca kültürel veya siyasi bir birliktelik değil; kamu hukuku ilkeleriyle uyumlu, uluslararası hukuka dayalı, çok katmanlı ve kurumsallaşmış bir bölgesel örgüt olarak değerlendirilmektedir. Tez, bu bağlamda TDT'nin gelecekte daha kapsamlı bir Türk Birliği yapısına evrilmesi yönündeki potansiyelini, hukuki ve kurumsal zeminde analiz ederek ortaya koymaktadır.