Selim İleri'nin Hikâyelerinde Yapı ve İzlek

Abstract

Öykü, romanla birlikte anılan bir türdür. Her ikisi arasında pek çok farklılık olmasına rağmen Tanzimat'la birlikte ilk zamanlarda edebiyatımızda bu iki tür birbirine karıştırılmıştır. Günümüze kadar gelen süreçte küçük farklılıklara rağmen roman ve hikâye birlikte anılmıştır. Bu nedenle, öykü türüyle ilgili yapılan araştırmalarımızda roman türünde kitaplardan faydalanmak da kaçınılmaz olmuştur. Batı kaynaklı modern öykü her ne kadar Tanzimat'la birlikte edebiyatımıza girse de geleneksel hikâyemizden tamamen bağımsız olmamıştır. Geleneğimizdeki anlatı türlerinin etkisinin hissedildiği Tanzimat Dönemi'ndeki ilk öyküler acemilik ürünleri olmuş ve zamanla kendi özüne ulaşmış, teknik açıdan kusursuzluğu yakalamışlardır. Edebiyatımızın diğer türlerinde ürünler veren yazarlarımız öykü türünde de örnekler vermiş ve zamanla, sadece öykü yazan yazarlarımız yetişmiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarına kadar daha çok olay öykücülüğü ön planda iken, 1930'lardan itibaren durum öykücülüğü de gelişme göstermiş ve değişen sosyal, ekonomik ve kültürel yönlerin etkisiyle öyküde de çeşitli anlayışlar kendini göstermiştir. İlk öykü kitabı Cumartesi Yalnızlığı'nı 1968'de yayınlayan Selim İleri, çok genç yaşta öykü yazarlarımız arasına girmiş ve edebiyatın diğer türlerinde de eserler ortaya koymuştur. Selim İleri'nin öykü kitapları, farklı yayınevlerinden çıkan basımları ve derleme kitaplarıyla birlikte onu bulmaktadır. Bu çalışmada İleri'nin yazmış olduğu bütün öyküleri hikâyelerinin yapı unsurları, öykülemenin yapısı ve izlek yönlerinden tahlil edilmiş ve bu öykülerin özellikleri ortaya konulmuştur. Birinci bölümde, hikâyenin tanımı ve Türk edebiyatındaki gelişimi hakkında kısa bir bilgi verildikten sonra öykünün yapı unsurları başlığı altında alt başlıklar açıklanmıştır. Araştırma yapılan pek çok kaynakta göründüğü gibi, bu çalışmada da perspektif (bakış açısı) ve anlatıcı farklı başlıklar altında verilmiştir. Hikayelerde zaman, anlatıcı, bakış açısı başlıklarında Gérard Genette'nin, öykülemenin yapısı konusunda Oktay Yivli'nin eserleri, izlekle birlikte mekân ve kişiler konularında W.J. Harvey'in sınıflandırması; Ramazan Korkmaz ve Veysel Şahin'in editörlüğünde çıkan Romanda Kişiler Dünyası adlı eserleri ile E.M. Forster'in kuramları referans alınmıştır. İzlek konusunda Ramazan Korkmaz ve Veysel Şahin'in sınıflandırmasından faydalanılmıştır. Birinci bölümde verilen bu bilgiler ışığında İkinci bölüme geçilerek Selim İleri'nin yaklaşık elli hikâyesi yapı ve izlek yönünden tahlil edilmiştir. Üçüncü bölümde de İleri'nin öyküleri dil ve anlatım bakımından incelenmiş; öykülerde tespit edilen Yöntem ve Teknikler ile Hikâye Planındaki Bazı Özelliklere yer verilmiştir.