Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Türk Resim Sanatında Kadın Giysileri

Abstract

Osmanlı Devleti'nde, Tanzimat'tan Cumhuriyet'e kadar geçen süreçte Türk resim sanatında kadın giysileri, toplumsal değişimlere paralel bir dönüşüm geçirmiştir. Türk resim sanatında ele alınan kadın figürleri ve onların giysileri, salt estetik bir unsur olmanın ötesine geçerek; dönemin toplumsal, kültürel ve hatta politik atmosferini yansıtan önemli göstergeler hâline gelmiştir. Tanzimat ile bireylerin hayatına giren Batılılaşma, çağdaşlaşma, kadın hakları, kadın eğitimi gibi kavramlar, resim sanatında birer temaya dönüşmüş ve konu olarak işlenmeye başlamıştır. Bu dönüşümün bir parçası da kadın giysileri olmuştur. Türk kadını, yaşanan sancılı süreç içerisinde eğitimi, sanat eğitimi ve kadın hareketleri ile toplumsal hayatın vazgeçilmez unsuru olmak için çabalamıştır. Tanzimat döneminde Avrupa ile etkileşim hâlinde olan Osmanlı Devleti'ndeki değişimlerle paralel olarak kadınların toplumsal hayattaki konumu ile ilgili hareketler de kaçınılmaz olmuştur. Tanzimat'ın Türk kadınına en önemli katkısı, kadınları eğitim sisteminin içine dâhil etmiş olmasıdır. II. Meşrutiyet, kadınlara toplumsal ve ekonomik alanda var olmaları için destek vermiştir. 1914 yılında İnas Darülfünun'u ve yine aynı yılda İnas Sanayi-i Nefise Mektebi'nin kurulması, Osmanlı kadınının yükseköğretim ve güzel sanatlar alanında da var olmasının önünü açan önemli gelişmelerdir. Yine bu dönemle birlikte kadınlar, seslerini geniş kitlelere duyurabilmek amacıyla kadın dernekleri kurmuş, cemiyetlere katılmıştır. Meşrutiyet döneminin getirdiği özgürlük ortamıyla beraber kadınlar, dergicilik faaliyetlerinde bulunmuştur. Kadın dergilerinin sayısı da gitgide artmaya başlamıştır. Osmanlı kadınının giyim kuşam kültürü uzun yıllar değişime uğramadan devam etmiştir. Saraylı Osmanlı kadını, kentli Osmanlı kadını ve köylü Osmanlı kadını için giyim kuşam alanında değişimlerin başlangıcı yine Tanzimat'la birlikte hayata geçmiştir. Çokkültürlü bir yapıya sahip olan Osmanlı Devleti'nde Ermeni, Rum ve Yahudi kadınlar ile Müslüman Türk kadınlarını ayırt etmek için kıyafet önemli bir araç hâline gelmiştir. XIX. yüzyılda Avrupa ile etkileşimin bir sonucu olarak değişmeye başlayan kadın kıyafetleri, yüzyılın Türk ressamlarının tablolarına da konu olmuştur. Türk sanatı ve arkeolojisi için önde gelen isimlerden olan Osman Hamdi Bey'in tablolarında, dönemin Türk kadınının klasik giyim kuşam kültürü aktarılmaktadır. İlerleyen yıllarda ise Batılı tarzda portre resimleri ile Türk kadını buluşturulmuş, Osmanlı kadını Batılı kıyafetler içinde resmedilmeye başlanmıştır. Bu durum, özellikle erken Cumhuriyet yıllarında görülmektedir. Dönemin tablolarında resmedilen kadın figürleri, salt kadın kıyafetlerini aktarmamış; dönemin toplumsal ve sosyokültürel alanlarında Türk kadınının hangi konumda olduğu hakkında bilgiler de vermiştir. Osmanlı kadın kıyafetlerini resmeden eserler hem görsel hem de kültürel açıdan toplumun bir yansıması olarak dikkate değerdir. Dönemin toplumsal yapısı, kültürel değerleri, kadının yeri ve estetik değerleri bu tablolar aracılığıyla günümüze ulaşmıştır.