Türkiye'de Sosyoekonomik Gelişmişlik Düzeylerinin Öğrencilerin Üniversite ve Bölüm Tercihlerine Etkisi - YILDIRIM, SERKAN (İstanbul Kültür Üniversitesi, 2025)
Bu tez çalışması, Türkiye'deki ilçelerin sosyoekonomik gelişmişlik düzeylerinin, bu ilçelerdeki ortaöğretim kurumlarından yeni mezun olan öğrencilerin yükseköğretime geçiş sürecindeki üniversite ve bölüm tercih örüntüleri üzerindeki etkisini kapsamlı bir şekilde incelemeyi amaçlamaktadır. Türkiye'de bölgeler, iller ve ilçeler arasında varlığı bilinen ve devam eden belirgin sosyoekonomik farklılıkların, eğitimde fırsat eşitliği ilkesini ne ölçüde etkilediği ve gençlerin akademik/mesleki geleceklerini nasıl şekillendirdiği sorunsalı, araştırmanın temel çıkış noktasını oluşturmaktadır. Araştırmada, T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından yayınlanan ve Türkiye'deki 973 ilçeyi 8 ana boyut ve 56 değişken kullanarak sıralayan ve 6 gelişmişlik kademesine ayıran Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırması (SEGE-2022 İlçe) temel alınmıştır. İlçelerin bu SEGE kademeleri, araştırmanın ana bağımsız değişkenini oluşturmaktadır. Yükseköğretim tercih örüntülerini analiz etmek için ise Yükseköğretim Kurulu (YÖK) tarafından sunulan YÖK Atlas ilgili yerleştirme yılına ait verileri kullanılmıştır. Bu veriler; üniversite programlarına yerleşen öğrencilerin sayılarını, öğrenim durumlarını (Yeni Mezun, Eski Mezun), mezun oldukları liseyi, mezun oldukları lisenin türünü ve bulunduğu ilçeyi, yerleştikleri üniversitenin türünü, yerleştikleri bölümün türünü (Lisans, Ön Lisans), yerleştikleri bölümün puan türünü (DİL , EA, SAY, SÖZ, TYT), yerleştikleri bölümün burs türünü ve programın adı bilgilerini içermektedir. Ayrıca, lise bilgilerini doğrulamak ve eşleştirmeyi sağlamak için MEB verileri, oran hesaplamalarında payda olarak kullanılmak üzere TÜİK demografik verileri de kullanılmıştır. Nicel, betimsel ve ilişkisel bir araştırma modelinin benimsendiği çalışmada, farklı SEGE kademeleri arasında; (1) genel üniversiteye, lisans ve ön lisans programlarına yerleşme oranları, (2) tercih edilen üniversite türü (Devlet/Vakıf), (3) tercih edilen bölüm alanı (SAY, EA, SÖZ, DİL, vb.) dağılımları ve (4) tercih edilen programlardan en düşük başarı sırası kriteri bulunanlara yerleşilmesi açısından anlamlı farklılıklar olup olmadığı incelenmiştir. Ayrıca, okul türünün (Fen, Anadolu, Meslek, İmam Hatip, vb.) bu ilişkilerdeki rolü ve SEGE düzeyi ile etkileşimi de analiz edilmiştir. Veri analizinde betimsel istatistikler (frekans, yüzde, ortalama), karşılaştırmalı analizler (oran ve ortalama karşılaştırmaları) ve eğilim analizleri kullanılmıştır. Araştırmanın temel bulguları, ilçe sosyoekonomik gelişmişlik düzeyinin, öğrencilerin yükseköğretim tercihleri üzerinde güçlü, sistematik ve katmanlı bir etkiye sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Gelişmişlik düzeyi arttıkça, genel üniversiteye ve özellikle 4 yıllık lisans programlarına yerleşme oranları anlamlı şekilde yükselmektedir. Vakıf üniversiteleri büyük ölçüde en gelişmiş (1. ve 2. Kademe) ilçelerden gelen öğrenciler tarafından tercih edilirken, daha az gelişmiş (5. ve 6. Kademe) ilçelerden gelen öğrenciler neredeyse tamamen devlet üniversitelerine ve oransal olarak daha fazla yönelmektedir. Benzer şekilde, bölüm alanı tercihlerinde de belirgin bir farklılaşma gözlenmiştir; üst kademelerden gelenler daha çok SAY (Tıp, Mühendislik) ve rekabetçi EA (Hukuk) alanlarına yönelirken, alt kademelerden gelenler lisans eğitimi içinde SÖZ alanlarına, diğer Sağlık Bilimleri (Hemşirelik vb.) ve Eğitim Fakültelerine oransal olarak daha fazla yerleşmektedir. Lise türünün de tercihler üzerinde önemli bir etkisi olmakla birlikte, bu etkinin lisenin bulunduğu ilçenin SEGE düzeyinden bağımsız olmadığı, aynı lise türünün farklı kademelerde farklı başarı profilleri sergilediği ve "kümülatif avantaj/dezavantaj" mekanizmalarının işlediği tespit edilmiştir. Sonuç olarak, araştırma, Türkiye'deki bölgesel sosyoekonomik eşitsizliklerin eğitimde fırsat eşitliğini engellediğini, coğrafi konumun gençlerin yükseköğretimdeki yollarını ve kariyer olanaklarını belirlemede kritik bir faktör olduğunu ve eğitim sisteminin bu yapısal dezavantajları telafi etmede yetersiz kaldığını göstermektedir. Bulgular, eğitim politikaları ile bölgesel kalkınma politikalarının entegre bir şekilde ele alınması, özellikle dezavantajlı bölgelerdeki okullara ve öğrencilere yönelik pozitif ayrımcılık içeren destek mekanizmalarının güçlendirilmesi ve yükseköğretime geçişte adaleti artırıcı önlemlerin alınması gerekliliğini vurgulamaktadır.
Keywords: Sosyoekonomik Gelişmişlik; SEGE; Üniversite Tercihleri; Bölüm Tercihleri; Yükseköğretime Geçiş; Bölgesel Eşitsizlik; İlçe Düzeyi Analiz; Lise Türleri; Eğitimde Fırsat Eşitliği; YÖK Atlas; Türkiye