Gerçek Ötesi Ortamda Olağandışı Mekan Yaratımı; Virtual Home Yarışması Üzerinden İçerik Analizine Dayalı Bir İnceleme - YILMAZ, GÖKÇE BAHAR (İstanbul Kültür Üniversitesi, 2025)
Bu çalışma, gerçek ötesi sanal ortamlarda olağandışı mekân üretiminin tasarımcının yaratıcı eylemlerinden olan yarışmalar üzerinden incelenmesini içermektedir. Çalışma kapsamında gerçek ve gerçek ötesi; olağan ve olağandışı kavramları, bireyin algısı ve deneyimleri çerçevesinde açıklanmış, bu kavramların iç mekân tasarımına nasıl yansıdığı içerik analizi yöntemiyle tartışılmıştır. Çalışma, "gerçek ötesi" kavramını alternatif bir gerçeklik olarak tartışmakta ve bu gerçek ötesi ortamların sunduğu mekân üretimlerini analiz etmektedir. Bu kapsamda gerçek, fiziksel dünyanın nesnel sınırları çerçevesinde incelenmiş, gerçek ötesi ise özgür, yeniden yapılandırılabilir, sınırsız bir alternatif gerçeklik olarak ele alınmıştır. Tez çalışması iki bölümden oluşmaktadır. "Kavramlar sözlüğü" başlıklı bölümde araştırmanın kuramsal temelini oluşturan kavramlar ve kavramlar arası ilişkiler incelenmiştir. Bu kapsamda gerçek ve gerçek ötesi, olağanlık ve olağandışılık kavramları ile aralarındaki çapraz ilişkilerin yanında olağan dışına uyumlanmayı tarif eden algı kavramı ile tasarımın özünü oluşturan yaratıcılık ve özgünlük kavramları sorgulanmıştır. Kavram sözlüğünü oluşturan bütün başlıklar mekânın olağandışına dönüşümü başlığı üzerinden somutlaştırılmıştır. İkinci bölümde Buildner isimli yarışma organizasyonu tarafından düzenlenen "Virtual Home" adlı uluslararası mimari fikir yarışmasının ikinci edisyonunda dereceye giren üç proje üzerinden nitel bir araştırma gerçekleştirilmiştir. Kazanan yarışma projeleri paftalarında yer alan proje raporları ve jüri yorumları nitel içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiş; elde edilen veriler dijital analiz araçlarıyla çözümlenerek anahtar kavramlar ve tematik örüntüler ortaya konmuştur. Elde edilen veri setleri belirlenen ana temalar ve alt temalar üzerinden değerlendirilerek birinci bölümdeki sözlüğü oluşturan kavramlarla ilişki kurarak yorumlanmıştır. Bulgular, gerçek ötesi sanal ortamların iç mekân tasarımında estetik, işlevsel ve kavramsal düzeyde önemli bir dönüşüm potansiyeli barındırdığını ortaya koymaktadır. Yarışma kapsamında geliştirilen projeler, geleneksel mimari kalıpların ötesine geçebilen yaratıcı çözümlere sahip, büyük ölçüde özgün, olağandışı ve deneyimsel mekân kurguları olarak değerlendirilmiştir. Bununla birlikte, bazı projelerde fiziksel dünyadan aktarılan alışkanlıkların sürdüğü durumlar da dikkat çekmiş ve bu durum tasarım özgürlüğünün geliştirilmesi gerektiğine işaret etmiştir. Sonuç olarak bu tez, gerçek ötesi ortamların iç mekân tasarımı açısından sunduğu olanakları teorik ve pratik düzeyde ortaya koymanın yanında bu ortamların; iç mekân tasarımında yaratıcı düşünceyi besleyen güçlü bir platform sunduğunu ve bireysel hayal gücüyle birleşerek özgün, çok katmanlı mekânsal senaryoların üretimine katkı sağladığını ortaya koymaktadır. Gerçek ötesi tasarım ortamları, iç mekân tasarımında yalnızca teknik olanakları değil, aynı zamanda düşünsel ve kavramsal özgürlükleri de genişleten bir alan sunmaktadır. Fiziksel gerçekliğin ötesine geçildiğinde, tasarımcının hayal gücü daha önce mümkün olmayan senaryoları gündeme getirebilmekte; bu da özgünlük ve yaratıcılığı teşvik etmektedir.
Keywords: Gerçek ve Gerçek ötesi; Olağan ve Olağandışı; Sanal Gerçeklik; Yaratıcılık; Tasarım Yarışmaları