T.C. ĠSTANBUL KÜLTÜR ÜNĠVERSĠTESĠ SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ CUMHURĠYET DÖNEMĠ KADIN SANATÇILARI ÜZERĠNE BĠR MÜZE TASARIMI YÜKSEK LĠSANS TEZĠ NAZ GÜLÜNA MISIRLI 1210070001 Anabilim Dalı: Sanat Yönetimi Programı: Sanat Yönetimi Tez DanıĢmanı: Prof. Dr. Mehmet Üstünipek EKĠM 2015 T.C. ĠSTANBUL KÜLTÜR ÜNĠVERSĠTESĠ SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ CUMHURĠYET DÖNEMĠ KADIN SANATÇILARI ÜZERĠNE BĠR MÜZE TASARIMI YÜKSEK LĠSANS TEZĠ NAZ GÜLÜNA MISIRLI 1210070001 Tez DanıĢmanı: Prof. Dr. Mehmet Üstünipek Jüri Üyeleri: Prof. Dr. Selçuk Hünerli Yrd. Doç. Dr Okan Ormanlı EKĠM 2015 i ÖNSÖZ Bu tez çalıĢması Ġstanbul Kültür Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Yönetimi Bölüm‟ünde yüksek lisans tezi olarak hazırlanmıĢtır. Bu tez Kadın sanatçı olmanın vermiĢ olduğu zorlukları, yüzyıllar boyu kendini ispat ediĢini, dünyadan örneklerle ve cumhuriyet dönemi kadın sanatçılarımız ve eserleri üzerinden ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu çalıĢmada, araĢtırma modeli olarak tarama modeli esas alınmıĢtır. Bu bağlamda birçok kitap, bilimsel araĢtırma, makale, çok sayıda web kaynağı taranmıĢ ve konuyla ilgili veriler toplanmıĢtır. Bu tezde öncelikle, sınırsız bilgisiyle bana ıĢık tutup zaman ayırdığı için tez danıĢmanım Prof.Dr. Mehmet ÜSTÜNĠPEK‟ e ve tezin durumunu sürekli sorarak beni motive eden aileme; her türlü desteğini benden esirgemeyen kuzenim Mujde Mısırlı Zoto‟ya, yakın arkadaĢlarıma; en içten teĢekkürlerimi sunarım. Naz Gülüna MISIRLI ii ĠÇĠNDEKĠLER ÖNSÖZ ................................................................................................................................. i ĠÇĠNDEKĠLER.................................................................................................................... ii KISALTMALAR LĠSTESĠ ................................................................................................ vi ÖZET ................................................................................................................................. vii ABSTRACT ...................................................................................................................... viii EKLER-1 LĠSTESĠ ............................................................ Hata! Yer iĢareti tanımlanmamıĢ. EKLER-2 LĠSTESĠ ............................................................ Hata! Yer iĢareti tanımlanmamıĢ. GĠRĠġ ....................................................................................................................................1 BĠRĠNCĠ BÖLÜM ................................................................................................................3 1.CĠNSĠYET AYRIMCILIĞI VE KADIN ..........................................................................3 1.1. Toplumsal Cinsiyet Rolleri ..........................................................................................3 1.2. Tarihsel Süreçten Günümüze Kadınların Eğitimi ve Kadın ĠĢgücü ...............................5 1.2.1. Dünyada Kadın ĠĢgücü ..........................................................................................5 1.2.1.1. Sanayi Devrimi Öncesi ...................................................................................5 1.2.1.2. Sanayi Devrimi Sonrası ..................................................................................6 1.2.2. Türkiye'de Kadınların Eğitim Görmelerinde KarĢılaĢtıkları Engeller .....................7 1.3. ÇalıĢma Hayatında Kadın ĠĢgücü .................................................................................9 1.3.1. Ev Kadınlığı ve Ücretsiz Aile ĠĢçiliği ....................................................................9 1.3.2. Ücretli Kadın ĠĢgücü ........................................................................................... 10 1.4. Kadınların ÇalıĢma Hayatlarında KarĢılaĢtıkları Sorunlar........................................... 10 1.4.1. ĠĢ YaĢamında KarĢılaĢılan Sorunlar ..................................................................... 10 1.4.1.1. Eğitimde EĢitsizlik ....................................................................................... 10 1.4.1.2. ĠĢ Bulma ve Terfide EĢitsizlik ....................................................................... 12 1.4.1.3. Ücretlerde EĢitsizlik ..................................................................................... 13 1.4.1.4. Sendikal Haklardan Yararlanmada EĢitsizlik ................................................ 13 1.4.1.5. Cinsel Taciz ................................................................................................. 14 iii 1.4.2. Aile YaĢamında KarĢılaĢılan Sorunlar ................................................................. 15 1.4.3. Cinsiyet Ayrımcılığı ............................................................................................ 16 ĠKĠNCĠ BÖLÜM ................................................................................................................ 18 2.TÜRK SANATI VE KADIN SANATÇILAR ................................................................. 18 2.1. Osmanlıdan Cumhuriyete Türk Resmi ....................................................................... 18 2.2. Dünyadan Kadın Resim Sanatçılarından Örnekler ...................................................... 23 2.2.1 Bir Tecavüz Kurbanı, Bir Sanatçı ve Bir Kadın: Artemisia Gentileschi ................ 23 2.2.2 Tamara Lempicka ................................................................................................ 25 2.2.3 Devrimin, AĢkın ve Acıların Kadını: Frida Kahlo................................................. 25 2.2.4 Louise Bourgeois ................................................................................................. 26 2.2.5 Marina Abramovic ............................................................................................... 26 2.3. Dünya Ülkelerindeki ve Türkiye‟deki Kadın Sanatçıların Sorunları ........................... 27 2.3.1. Dünyadaki Kadın sanatçılara bakıĢ ...................................................................... 27 2.3.2. Dünyada Kadın sanatçıların yaĢadıkları sıkıntılar ................................................ 27 2.3.3. Türk Kadın Sanatçılarına BakıĢ ve Türk Kadın Sanatçılarının Sorunları .............. 28 2.3.3.1. Türkiye‟de Resim sanatında Kadın sanatçılara bakıĢ ..................................... 28 2.4 Türk Sanatçılarından Örnekler .................................................................................... 28 2.4.1 Celile Hikmet (1883 - 1956) ................................................................................. 28 2.4.2 Mihri Rasim MüĢfik (1886 - 1954) ....................................................................... 29 2.4.3 Müfide Kadri (1889 - 1911) ................................................................................. 29 2.4.5 Melek (Ziya) Celal Sofu (1896 - 1976) ................................................................. 30 2.4.6 Fahr el Nisa Zeid (1901-1991).............................................................................. 30 2.4.7 Nermin Faruki (1904-1991).................................................................................. 30 2.4.8 Sabiha BengütaĢ (1904-1992)............................................................................... 31 2.4.9 Hale Asaf (1905-1938) ......................................................................................... 31 2.4.10 Eren Eyüboğlu (1907-1988) ............................................................................... 31 2.4.11 Bedia Güleryüz (1908 - 1991) ............................................................................ 32 iv 2.4.12 Füreya Koral (1910-1997) .................................................................................. 32 2.4.13 Leyla Gamsız (1921 - 2010) ............................................................................... 32 2.4.14 Alev Ebüzziya (1938- ) ...................................................................................... 33 2.4.15 Jale YılmabaĢar (1939- ) .................................................................................... 33 2.4.16 Tomur Atagök (1939- ) ...................................................................................... 33 2.4.17 NeĢ‟e Erdok (1940-) ........................................................................................... 34 2.4.18 Ġpek Duben ( 1941- ) .......................................................................................... 34 2.4.19 Seyhun Topuz (1942- ) ....................................................................................... 34 2.4.20 AyĢe Erkmen (1949- ) ........................................................................................ 35 2.4.21 Ġnci Eviner (1956- ) ............................................................................................ 35 2.4.22 Handan Börüteçene (1957- ) ............................................................................... 35 2.4.23 Selma Gürbüz (1960-) ........................................................................................ 36 2.4.24 ġükran Moral (1963- ) ........................................................................................ 36 2.4.25 Canan ġenol (1970- ) .......................................................................................... 36 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM ............................................................................................................. 38 3.MÜZE .............................................................................................................................. 38 3.1 Müzenin Amacı: ......................................................................................................... 38 3.2 Müzenin Ġçerik Düzenlemesi ....................................................................................... 38 3.2.1 GiriĢ ..................................................................................................................... 38 3.2.2 Cumhuriyet Öncesi Kadın Sanatçılar .................................................................... 39 3.2.3 Cumhuriyet KuĢağı Kadın Sanatçılar .................................................................... 39 3.2.4 Yakın Dönem Kadın Sanatçılar ............................................................................ 39 3.2.5 Süreli Sergi Salonu ............................................................................................... 40 3.2.6 ArĢiv ve Kütüphane.............................................................................................. 40 3.2.7 Resim Atölyeleri .................................................................................................. 40 3.2.8 Çocuk Atölyeleri .................................................................................................. 40 3.2.9 Mağaza ................................................................................................................ 40 v 3.3 Müzenin ÇalıĢma Yöntemi .......................................................................................... 41 3.4 Bütçe .......................................................................................................................... 41 SONUÇ ............................................................................................................................... 42 KAYNAKÇA ...................................................................................................................... 44 EKLER 1 ............................................................................................................................ 49 EKLER 2 ............................................................................................................................ 59 vi KISALTMALAR LĠSTESĠ CEDAW :Kadına KarĢı Her Türlü Ayrımcılığı Yok Edilmesi SözleĢmesi DĠE : Devlet Ġstatistik Enstitüsü OECD :Organisation for Economic Cooperation and Development TÜSĠAD :Türkiye Sanayici ĠĢ Adamları Derneği vii Üniversite : Ġstanbul Kültür Üniversitesi Enstitüsü : Sosyal Bilimler Anabilim Dalı : Sanat Yönetimi Programı : Sanat Yönetimi Tez DanıĢmanı : Prof. Dr. Mehmet Üstünipek Tez Türü ve Tarihi : Yüksek Lisans – Haziran 2015 ÖZET CUMHURĠYET DÖNEMĠ KADIN SANATÇILARI ÜZERĠNE BĠR MÜZE TASARIMI Naz Gülüna Mısırlı Türk resim sanatı Tanzimat döneminden itibaren belli aĢamalar kaydetmiĢtir. Özellikle, Ġnas Sanayi-i Nefise Mektebi‟nde yetiĢen ve yurtdıĢında çalıĢmalar yapan kadın ressamlar, resim sanatında değerli eserler vermiĢlerdir. Bu süreçte, kadının Türk toplumundaki yerinden, toplumsal cinsiyet eĢitsizliğinden, toplumun sanata ve kadın ressama bakıĢ açısından kaynaklanan bazı sorunlarla da karĢılaĢmıĢlardır. Bütün bunlara rağmen, Türk kadın sanatçıları Türk sanat tarihinde belirleyici bir role ve öneme sahip olmuĢtur. Bu araĢtırmanın amacı; ilk kadın ressamları araĢtırmak ve bunların bir müze çerçevesinde değerlendirmesini yapmaktır. Anahtar Kelimeler: Kadın, resim, sanat, müze, değerlendirme viii University : Ġstanbul Kültür University Institute : Ġnstitute of Social Sciences Department : Art Management Programme : Art Management Supervisor : Prof. Dr. Mehmet Üstünipek Degree Awarded and Date : MA-June 2015 ABSTRACT REPUBLĠCAN PERĠODA MUSEUM DESĠGN FEMALE ARTĠSTS Naz Gülüna Mısırlı From the Tanzimat Age to the Turkish painting has achieved a certain. In particular, Inas Sanayi-I Nefise Mektebi grown women painters who work abroad, they gave valuable artifacts in the art of painting. In this process, women in Turkish society, gender inequality from the Society of Arts and a painter from the perspective of the woman they encountered some problems. In spite of all this, the Turkish authorities announced the world women artists in the art of name painting. The aim of this research is the first female artist to investigate them and to make an assessment within the framework of a museum. Keywords : Woman, drawing, art, museums, evaluation ix EKLER LĠSTESĠ 1 Resim 1. Portre- Artemisia Gentileschi ................................................................................. 49 Resim 2. “Susanna ve Ġhtiyarlar (1610)” . Artemisia Gentileschi .......................................................................................................... 49 Resim 3. “Bakire ve Çocuk (1609)” Artesmissia Gentileschi ............................................ 50 Resim 4.Ġsimsiz- Artemissia Gentileschi (1638) ................................................................... 50 Resim 5. “Judith‟in Holofernes'i Öldürmesi” (1612-13) Artemissia Gentileschi ................... 51 Resim 6.Lute Çalan Kadın (1609-1612) Artemissia Gentileschi ........................................... 52 Resim 7.Anahtar ve El Tamara Lempicka ............................................................................ 53 Resim8.AdamveKadın Tamara Lempicka ......................................................... 53 Resim 9.Frieda ve Diego- Rivera Frida Kahlo ...................................................................... 54 Resim 10.Umutsuz -Frida Kahlo ........................................................................................... 54 Resim 11.Saçsız Hali ile Otoportre -Frida Kahlo .................................................................. 55 Resim 12.Henry Ford Hastanesi- Frida Kahlo ....................................................................... 55 Resim 13.Frida ve Sezeryan Operasyonu .............................................................................. 56 Frida Kahlo .......................................................................................................................... 56 Resim 14.Fridalar- Frida Kahlo ............................................................................................ 56 Resim 15.Louise Bourgeois .................................................................................................. 57 Resim 16.Loıuse Bourgeois .................................................................................................. 57 Resim 17.Sıra DıĢı AĢk- Marina Abromovic ......................................................................... 58 Resim 18.Yaz Kurtul Yap Kurtul- Marina Abromovic .......................................................... 58 x EKLER LĠSTESĠ 2 Resim 1.Portre- Celile Hikmet .............................................................................................. 59 Resim 2. Portre- Celile Hikmet ............................................................................................. 59 Resim 3. Samih Rıfat BEY –Celile Hikmet........................................................................... 60 Resim 4. Natürtmort- Celile Hikmet ..................................................................................... 60 Resim 5.Kadın Portresi – Mihri Müsfik ................................................................................ 61 Resim 6.Otoportre Mihri MüĢfik .......................................................................................... 61 Resim 7. “Sevgili Vecih‟ciğime Ġstanbul Hatırası”- Mihri MüĢfik ........................................ 62 Resim 8.Tevfik Fikret Portresi- Mihri MüĢfi ......................................................................... 62 Resim 9.Enise Hanım – Mihri MüĢfik................................................................................... 63 Resim 10.Mustafa Kemal Atatürk Portresi- Mihri MüĢfik ..................................................... 63 Resim 11.YaĢlı Kadın Portresi Mihri MüĢfik ....................................................................... 64 Resim 12 .Çingene Kızı – Mihri MüĢfik ............................................................................... 64 Resim 13.Kitap Okuyan Kadın Portresi- Müfide Kadri ......................................................... 65 Resim 14.Kayıkta Kızlar Portresi – Müfide Kadri ................................................................. 65 Resim 15.Kırda Kadınlar Piknik-Müfide Kadri ..................................................................... 65 Resim 16.Otoportre –Müfide Kadri ...................................................................................... 66 Resim 17.Sahilde AĢk Müfide Kadri..................................................................................... 66 Resim 18.Dua Eden Kız – Müfide Kadri ............................................................................... 67 Resim 19.YaĢlı Adam – Belkis Mustafa................................................................................ 67 Resim 20.Çıplak Kadın Portresi- Belkis Mustafa .................................................................. 68 Resim 21. Ġsimsiz Melek Celal Sofu ..................................................................................... 68 Resim 22 . Ġsimsiz Melek Celal Sofu .................................................................................... 69 Resim 23. Ġsimsiz Melek Celal Sofu ..................................................................................... 69 Resim 24.Portre -Fahr el Nissa Zeid .................................................................................... 70 Resim 25. Portre Fahr el Nisa Zeid ....................................................................................... 70 Resim 26. Portre Fahr el Nissa Zeid ...................................................................................... 71 Resim 27. Ġsimsiz Nermin Faruki ......................................................................................... 71 Resim 28. Ġsimsiz Nermin Faruki ......................................................................................... 72 Resim 29 .Atatürk Büstü- Sabiha BengütaĢ ........................................................................... 72 Resim 30. Ġnönü Heykeli- Sabiha BengütaĢ .......................................................................... 73 Resim 31. Bursa‟dan Manzaralar- Hale Asaf ........................................................................ 73 xi Resim 32. Otoportre-Hale Asaf............................................................................................. 73 Resim 33. Paletli Hale Asaf .................................................................................................. 74 Resim 34. Bursalı Gelin –Eren Eyüboğlu .............................................................................. 74 Resim 35. Balıklı Natürtmort -Eren Eyüboğlu ...................................................................... 75 Resim 36. Oturan Çıplak -Eren Eyüboğlu ............................................................................. 75 Resim 37. Dikili Ağaç- Eren Eyüboğlu ................................................................................. 76 Resim 38. Boğaz Bedia Güleryüz ........................................................................................ 76 Resim 39. Göksu- Bedia Güleryüz ........................................................................................ 77 Resim 40. Peyzaj Bedia Güleryüz ....................................................................................... 77 Resim 41. Vazo Seramik Füreye Koral ................................................................................. 78 Resim42.YürüyenĠnsanlar1 Füreya Koral ............................................................................. 78 Resim 43. Yürüyen Ġnsanlar 2 ............................................................................................... 79 Füreya Koral ........................................................................................................................ 79 Resim44.Yürüyen Ġnsanlar3 Füreya Koral ............................................................................ 79 Resim 45. Otoportre Leyla Gamsız ....................................................................................... 80 Resim 46. Ġsimsiz Leyla Gamsız ........................................................................................... 80 Resim 47. Retrospektif Leyla Gamsız ................................................................................... 81 Resim 48. Siesbye Alev Ebüzziya ......................................................................................... 81 Resim 49. Siesbye Alev Ebüzziya ......................................................................................... 82 Resim 50. Siesbye Alev Ebüzziya ......................................................................................... 82 Resim 51. Siesbye Untitled Alev Ebüzziya ........................................................................... 83 Resim 52. Ertugan Jale YılmaĢar .......................................................................................... 83 Resim 53. Ertugan 1996 Jale YılmabaĢar .............................................................................. 84 Resim 54. Kediler Jale YılmabaĢar ....................................................................................... 84 Resim 55. Ġsimsiz Tomur Atagök ......................................................................................... 84 Resim 56. Ġsimsiz Tomur Atagök ......................................................................................... 85 Resim 57 . Gece Vapuru 1995- NeĢe Erdok .......................................................................... 85 Resim 58. Kötü Kedi 2005 –NeĢ‟e Erdok ............................................................................. 86 Resim 59. Neydik, Ne olduk 2008- NeĢ‟e Erdok ................................................................... 86 Resim 60. ġerife 1982 Ġpek Duben ....................................................................................... 86 Resim 61. Daireler ve Düğümler Seyhun Topuz ................................................................... 87 Resim 62. Kareler Seyhun Topuz ......................................................................................... 87 Resim 63. Kırık Formlar -Seyhun Topuz .............................................................................. 87 Resim 64. Turuncu- AyĢe Erkmen ........................................................................................ 88 xii Resim 65. ġapka 2010 -AyĢe Erkmen ................................................................................... 88 Resim 66. Harem -Ġnci Eviner .............................................................................................. 89 Resim 67. Ġstanbul Modern Özel Koleksiyon- Ġnci Eviner .................................................... 89 Resim 68. Bavul -Handan Börteçene .................................................................................... 89 Resim 69. Saraçhane Park Ġstanbul 1994- Handan Börteçene ................................................ 90 Resim 70. Small Quilt Patterns Handan Börteçene ................................................................ 90 Resim 71. Dudak -Selma Gürbüz .......................................................................................... 91 Resim 72. Kırmızı Yüz -Selma Gürbüz ................................................................................. 91 Resim 73. Yıldız -Selma Gürbüz .......................................................................................... 92 Resim 74. Gece Uyku Güzelleri- Selma Gürbüz ................................................................... 92 Resim 75. Ġsimsiz -ġükran Moral .......................................................................................... 93 Resim 76. Çocuk Gelin -ġükran Moral ................................................................................. 93 Resim 77. Despair -ġükran Moral ......................................................................................... 94 Resim 78. Hamam -ġükran Moral ......................................................................................... 94 Resim 79. Üç kiĢiyle Evlilik -ġükran Moral .......................................................................... 95 Resim 80. Ġsimsiz- Canan ..................................................................................................... 95 Resim 81. Ġsimsiz –Canan .................................................................................................... 95 1 GĠRĠġ Kentsel yaĢamın en büyük sorunlarından biri olan toplumsal cinsiyet iliĢkileri her alanda kendisini göstermektedir. Tarihsel süreçten günümüze kadar, sanayi devrimi öncesi ve sonrasında üretim, tüketim, uzmanlaĢma, ekonomik kalkınma, aile yaĢamı ile ilgili kanunsal politikalar, kamu- özel ayrımı, kentsel toprak kullanımı ve toprağın bölünmesi, hizmetler, toplumsal etkileĢim ve denetim, kültür üretimi, demokratik politikaların düzenleniĢi vb.. durumlar kentseldir ve tüm durumlar toplumsal cinsiyet iliĢkileri ile iç içedir. Modern toplumların ortaya çıkıĢından günümüze kadar olan süre zarfında, kadınlar yalnızca aile kurumu içerisinde evliliğin gerekliliklerini görev olarak üstlenmiĢ, kamusal yaĢamın fırsatlarından mahrum edilmiĢtir. Bu kapsamda özellikle, eĢit vatandaĢ olma hakkı, eğitim hakkı, sanat hakkı, politik ve ekonomik haklar, sosyal ve kültürel haklar, hukuki ve dini hakları elinden alınan kadınlar temel insan haklarından yararlanamaz olmuĢlardır. Bütün bu olayların neticesinde kadınlara yönelik eĢitsizlik, haksızlık ve sömürücü koĢullar ortaya çıkmıĢtır. 19. Yüzyılın baĢlarından itibaren kadın hakları mücadeleleri ile bu durum değiĢtirilmeye çalıĢılmıĢ ve bu çalıĢmalar 20. Yüzyıldan itibaren hız kazanmıĢtır. Resim sanatının Osmanlı Türkiye‟sine giriĢi Lale Devri ile baĢlayarak 19. Yüzyılın ortalarında meydana gelmiĢtir. 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren saray ve sanatçılar arasındaki iliĢki geliĢmiĢ, sanatsal hareketlenmeler baĢlamıĢ, resim atölyeleri açılmıĢ ve yurtdıĢından resim öğretmenleri getirilmiĢtir. 1914 yılında ise Ġnas Sanayi-i Nefise Mektebi adında ilk kız resim okulu açılarak kız öğrencilerin sanat eğitimi alma fırsatı yaratılmıĢtır. Dünyada sanatta kadının yer almasının öncüleri olan kadın sanatçılardan bazıları; Artemisia Gentileschi, Frida Kahlo, Louise Bourgeois, Marina Abramovich, Tamara Lempicka gibi isimlerdir. Türkiye‟de de sanatın farklı dallarında pek çok baĢarılara, sergilere ve ödüllere imza atan kadın sanatçılar yetiĢmiĢtir. Fakat sanat alanında da tarihsel sürecin diğer alanlarında olduğu gibi toplumsal cinsiyet ayrımları, haklardan mahrum kalma durumları ile karĢılaĢılmıĢtır. Kadın sanatçıların pek çoğu eğitim hakkından mahrum edilmiĢ, sanatları gün yüzüne çıkarılmamıĢ ve birçok istismara uğramıĢlardır. ÇalıĢmamızın birinci bölümünde; toplumsal cinsiyet rolleri kapsamında; tarihsel süreçten günümüze kadar kadınların eğitimi ve eğitimde karĢılaĢtıkları sorunlar, kadın iĢgücü ve iĢ hayatında karĢılaĢtıkları sorunlar, aile yaĢamında kadının rolü ve toplumda cinsiyet ayrımcılığı konuları ele alınmıĢtır. 2 ÇalıĢmamızın ikinci bölümünde ise; Osmanlı‟dan günümüze resim sanatının geliĢimi, Cumhuriyet dönemi Türk sanatı ve 1950 sonrası Türk sanatındaki eğilimler ele alınmıĢ, dünyadan kadın sanatçılara örnekler verilerek cinsiyet ayrımı sebebiyle yaĢadıkları sorunlar ve bunların eserlerine yansıyıĢı ele alınmıĢ ve Cumhuriyet dönemi kadın sanatçıların hayatları ve eserleri incelenmiĢtir. ÇalıĢmamızın üçüncü ve son bölümü ise; galeri niteliği taĢımakta olup, burada sanatçıların eserlerine yer verilmiĢtir. Müze tasarımı bir içerik olarak kurgulanmıĢtır. 3 BĠRĠNCĠ BÖLÜM 1.CĠNSĠYET AYRIMCILIĞI VE KADIN 1.1. Toplumsal Cinsiyet Rolleri Ġlk olarak 1972 yılında AnnOakley, toplumsal cinsiyeti cinsiyetle ilintilendirerek ama farklılaĢtırarak tanımladığında, cinsiyet değiĢkenini göz ardı etmeyecek bir toplum kuramı açısından keskin dönüm noktalarının da önünü açmıĢtır. Bunlardan birincisi, biyolojik belirlenimciliğin reddedilmesidir. Ġkincisi, kadın/erkek bölünmesinin iki yanının da aynı kavram altında bir araya getirilmesi yoluyla iliĢkiselliğin vurgulanması, kadın sorunu kavramsallaĢtırmasından uzaklaĢılarak, bir "toplumsal sistem'e, toplumsal iliĢkiler bütününe dikkat çekilmesidir. Böylelikle, üçüncü olarak, içsel farklılaĢmalarla çeliĢkileri bünyesinde barındıran, durağan tanımları reddeden, dikkatini sürece ve devingenliğe çeviren bir kavrayıĢ mümkün olmuĢtur1. Toplumsal cinsiyet iliĢkileri, aslında kentsel yaĢamın en önemli sorunsalları arasındadır. Üretim, tüketim ve dağıtımın örgütlenmesi, uzmanlaĢma, ekonomik kalkınma, aile yaĢamıyla ilgili kamusal politikalar, kamusal-özel ayrımı ve bu ayrımı veri alan ya da dönüĢtüren düzenlemeler, kentsel toprak kullanımı ve toprağın bölümlenmesi, hizmetler, toplumsal etkileĢim ve denetim, kültür üretimi, demokratik politikaların düzenleniĢi vb.. hepsi kentseldir ve kaçınılmaz olarak toplumsal cinsiyet iliĢkileriyle iç içedir2. Kadınların, yoğun olarak ücretli çalıĢma yaĢamına katılmaya baĢladıktan sonra, "erkek yapımı çevre"yle iliĢkili olarak karĢılaĢtıkları güçlükleri araĢtıran çalıĢmalar, mekanla davranıĢsal özellikler arasında kimi bağıntısal bulgulara eriĢmiĢtir: Kayıt dıĢı ekonomide çalıĢan çok sayıda kadın bulunmaktadır ve bunlar genellikle ağır yüklerle kent içi yolculuk yapmaktadır. Ortalama olarak daha düĢük gelire sahip olduklarından daha az devingenlik içindedirler3. Kayıt dıĢı ekonomiyle getirilen tedbirler bu sektörde yoğun olarak istihdam edilen kadın iĢçilerin haklarının verilmesi konusunda da fayda sağlayabilir. Formel sektörde iĢ bulamayan, çalıĢması babası veya kocası tarafından yasaklanan, küçük çocuklu ya da ailesinde bakıma muhtaç kiĢiler olan kadınlar evde çalıĢmayı tercih etmektedirler. Bu 1 Ayten Alkan, Cins Cins Mekan, Ġstanbul: Varlık Yayınları, 2009, s.12. 2Ayten Alkan, Yerel Yönetimler ve Cinsiyet, Ankara: Dipnot Yayınları, 2005,s.22. 3 Alkan, Cins Cins Mekan, s.41. 4 kadınların bir bölümü evinde bir iĢverene bağlı olarak çalıĢmaktadır. Bazı kadınlar ise, sahip oldukları becerileri kullanarak veya yeni beceriler elde ederek evde çalıĢmak suretiyle gelirlerini arttırmaktadır. Bu arada eğitim düzeyi düĢük, piyasa tarafından talep edilen becerilere sahip olmayan kadınlar ise kentlerde orta ve üst gelir gruplarına ait ailelerin yanında temizlik, çocuk ve hasta bakımı iĢlerinde çalıĢmaktadır.4 Türkiye'de kadınların çalıĢma yaĢamına katılmaları hane içinde yaptıkları veya yapmak zorunda bırakıldıkları bir dizi iĢ tarafından engellenmektedir. Bir kadın ancak ev iĢlerini, çocukların eğitimiyle ilgili sorumlulukları, hasta ve yaĢlı bakımı gibi iĢleri tek baĢına veya bir yardımcı aracılığıyla hallettikten sonra dıĢarıda çalıĢmaya gidebilir. Bu nedenle kadınlar çalıĢma kararını verir ve iĢ tercihlerini yaparken, ev içindeki görevlerini aksatacak iĢleri seçmemeye özen gösterirler veya etraftan kadınlar üzerinde bu yönde bir baskı olur. Kadınların iĢ tercihlerini belirleyen bir baĢka etmen de seçilecek iĢin kadınlara uygun olup olmadığıyla ilgilidir. Kadınların yaptıkları veya toplum tarafından kadınlara yakıĢtırılmıĢ sekreterlik, bilgisayar operatörlüğü, fabrika iĢçiliği, satıĢ elemanlığı, kasiyerlik, kuaförlük, hemĢirelik, öğretmenlik, muhasebecilik gibi iĢler kadınlar tarafından aile içindeki yükümlülüklerini daha az etkilemeleri nedeniyle tercih edilmektedir. Kadınların eğitim düzeyi arttıkça "kadın iĢlerini tercih etme" de azalmaktadır. ÇalıĢan kadınlardan iĢveren durumunda olan % 0,7 iken, ücretsiz aile iĢçisi durumunda olan % 51 "dir (Erkeklerin % 10'u iĢveren, % 10'u aile iĢçisidir). Kadınların %31,7'si, erkeklerin % 41,7'si düzenli, maaĢlı olarak çalıĢmaktadır. Kadınların iĢgücüne katılımında kır-kent ayırımı ve eğitim düzeyleri önemli bir rol oynamaktadır. Bu etmenler ise Ģu Ģekildedir5: • Kırsal kesimdeki kadınların yüzde 60'ı iĢgücüne katılmaktadır, ancak bunların büyük bir çoğunluğu ücretsiz aile iĢçisi konumundadır ve doğrudan kendilerine getiriĢi olmayan bir ekonomik faaliyet içindedirler. ÇalıĢan bütün erkeklerin ise yüzde 66,2'si tarım dıĢı sektörlerde çalıĢmaktadır. 6 • Kentlere olan yoğun göç, bu nüfusu istihdam edebilecek yatırımların eksikliği ve kent gerçekleriyle baĢ edememe gibi etkenler kadınların Ģehirlerdeki çalıĢma yaĢamına katılımını olumsuz yönde etkilemektedir. 1955'de kentlerdeki kadın nüfusunun yüzde 77'si çalıĢmakta iken bu oran 1989'da yüzde 35'e, 1996'da yüzde 30'a inmiĢtir. 4KA-DER, Kadın Siyasetçinin Elkitabı, Ġstanbul: Acar matbaacılık, 2002,s.28. 5 KA-DER, s.27. 5 • Eğitim düzeyi arttıkça kadınların iĢgücüne katılımı ve çalıĢma isteği de artmaktadır. Türkiye genelinde yüzde 30 dolayında olan kadınların iĢgücüne katılımı lise bitirenlerde yüzde 31,7; lise dengi meslek okulu mezunlarında yüzde 42,3; üniversite bitirmiĢlerde yüzde 71,9'dur. • DüĢük eğitimli kadınlar kırsal kesimde yoğun olarak iĢgücüne katılırken, bu kadınların kentlerde iĢgücüne katılma oranı sadece yüzde 5-10'dur. • Kırsal kesimde ileri yaĢlar kadınların iĢgücüne katılmasına engel oluĢturmazken, kentlerde yaĢları ilerleyen kadınların iĢgücüne katılma oranı çok düĢüktür. • Kadınlardaki iĢsizlik oranı eğitim düzeyi arttıkça daha da artmaktadır. DĠE verilerine göre, 1999'da iĢsiz kadınların yüzde 44'ü lise ve dengi okulların mezunudur; bu oran 20-24 yaĢ grubu kadınlarda yüzde 56'ya yükselmektedir. Kadın eğitimine gereken önemin verilerek kadınların eğitim düzeyinin yükseltilmesi kadınların nitelikli iĢgücüne katılım oranının yükselmesini sağlayacaktır. 1.2. Tarihsel Süreçten Günümüze Kadınların Eğitimi ve Kadın ĠĢgücü Eğitim, dünyanın her yerinde sorunları olan bir konudur. Fakat Türkiye gibi geliĢmekte olan ülkelerde bu sorunlar daha da ağır bir biçimde hissedilmektedir. Her Ģeyden önce, niteliği ve niceliği açısından verilen eğitim yeterli olmamaktadır. Yeterli olur gibi gözüktüğü zamanlarda da, birey ve toplum açısından pek iĢlevsel olmayan bir içerik taĢıdığı görülmektedir. Ülkemizin çağdaĢlaĢmasında kadınlara verilen eğitimin önemi büyüktür. Ülkemizin ilerleyebilmesi için çalıĢan, üreten, eğitimli kadınlara ihtiyacı vardır. 1.2.1. Dünyada Kadın ĠĢgücü 1.2.1.1. Sanayi Devrimi Öncesi Sanayi devriminin ağır çalıĢma koĢullarından kadınları da çok etkilendiği görülmektedir. Eski üretimin zaman alıcı ve yorucu olması, kadının zamanını ve bütün gücünü ailesinin geçimini sağlamak için gerekli üretim faaliyetlerine ayırmasına sebep olmaktaydı. Toplumsal olarak iyi bir ev kadınına gösterilen saygının temelinde kadının üretime katılarak fayda yaratması Ģeklinde iktisadi nedenler 6 yatmaktadır7. Aynı zamanda soyun devamı için kadının kutsal rolü bilindiğinden kadına daha yüksek bir toplumsal değer atfediliyordu8. 19. yüzyılda tekstil sanayi, kadınların ev iĢlerinden sonra en çok çalıĢtırıldıkları sektördür. Doğum yapıncaya kadar kadınlar fabrikada çalıĢtırılıyordu. Hatta uzun çalıĢma saatleri ile sürekli ayakta çalıĢmaları ile fabrikaların havalandırmasının kötü oluĢu, bu kadın iĢçiler üzerinde olumsuz sonuçlar doğurabiliyordu. Kadınların bu dönemde çok ağır koĢullarda çalıĢtırıldığı, adeta haklarının gasp edildiği anlaĢılmaktadır. Sanayi devrimi öncesi kadının çalıĢma yaĢamındaki yer alması sanayi devrimi sonrasında da yaĢanmaya devam etmiĢ hatta dünyanın her yerinde görülmeye baĢlanmıĢtır. 1.2.1.2. Sanayi Devrimi Sonrası Tarihin ilk dönemlerinden bu yana kadınlar, ekonomik hayatta aktif olarak bulunmaktadır. Kadının çalıĢma hayatında ücretli olarak yer alması 18. yüzyılın sonlarında Ġngiltere‟de baĢlamıĢ; Avrupa‟ya ve daha sonra dünyaya yayılmıĢtır. SanayileĢme ile beraber kadının aile içindeki konumu da değiĢmiĢ ve aile içinde ekonomik katma değer açısından önemsenmeyen kadınlar “iĢçi” olarak çalıĢma hayatında yer almaya baĢlamıĢlardır.9 ÇalıĢma yaĢamının bugünkü duruma gelmesi uzun bir süreçten geçmesi sonucunda olmuĢtur. 1844‟te Ġngiltere‟de 13 yaĢından küçük çocukların fabrikalarda 6,5 saatten fazla çalıĢmamaları ve günün diğer yarısında okula gitmeleri kabul edilmiĢtir. Kadınların da haftada en fazla 69 saat çalıĢtırılabilecekleri konusunda düzenleme getirilmiĢtir. 1850‟de 13 yaĢından küçüklerle, kadınların yeraltında çalıĢmaları yasaklanmıĢtır. Aynı yasak Fransa‟da 1874‟de uygulanmaya baĢlanmıĢtır. Ayrıca bu düzenlemelerle ilgili uygulamaları denetlemek için müfettiĢler görevlendirilmiĢtir. 1860‟dan itibaren de bu düzenlemeler her türlü iĢyerini kapsayacak Ģekilde geniĢ çalıĢma alanlarına yayılmıĢtır.10 Fransa‟da çalıĢma sürelerine 1892 yılında 11 saatlik çalıĢma süresi getirilmiĢtir. Devletlerce bu düzenlemeler yapılırken kadın iĢçilerde haklarını korumak için mücadele sürecine girmiĢlerdir. 7Clara Zetkin, Kadın Sorunu Üzerine Seçme Yazılar, 3.Basım, Ġsmail Yarkın (çev), Ġstanbul: Ġnter Yayınları, 1996,s.12. 8 Tamer Soysal, Uluslararası SözleĢmeler IĢığında 4857 Sayılı ĠĢ Kanununda Kadın ĠĢçiyi Koruyan Hükümler, Kamu-ĠĢ Dergisi, Cilt.8, Sayı.4, 2006,s.2. 9, Ömer Zühtü Altan, Sosyal Politika, EskiĢehir: Ankara Üniversitesi Yayını, Yayın No:1477, 2003,s.215. 10Herbert Heaton, Avrupa Ġktisat Tarihi 1, Ali M. Kılıçbay ve Osman AydoğuĢ (çeviren), Ankara: Teori Yayınları, 1985,s.336-341. 7 1830‟da dünyada ilk kez, Amerika‟da dokuma fabrikalarında çalıĢan kadın iĢçiler, bir sendika kurarak örgütlenmiĢlerdir. Kadın iĢçiler ilk toplu eylemlerini, 19. yüzyıl sonunda Ġngiltere‟de yapmıĢlardır. 1888 yılında Londra‟da 700 kadın kibrit iĢçisinin katıldığı bir grev yapılmıĢ ve bunu 1889‟da dokuma iĢçilerinin grevi izlemiĢtir.11 SanayileĢme süreci 19. asırda genelde bütün batı ülkelerinde tekstil sanayi ile baĢladığından, ücretli endüstri iĢçilerinin önemli bir kısmını kadın iĢçiler oluĢturmuĢtur. Ġkinci dünya savaĢından sonra ise, hizmet ve kamu sektörlerinin geniĢlemesi ile kadın iĢgücü oranını arttırmıĢtır12 Sanayi dönemi öncesi ve sonrası kadınların çalıĢma yaĢamında karĢılaĢtıkları zorluklar dıĢında eğitim görmelerinde de engellerle karĢı karĢıya kalmaktadır. 1.2.2. Türkiye'de Kadınların Eğitim Görmelerinde KarĢılaĢtıkları Engeller Ġnsan hayatının olduğu gibi, toplum hayatının temeli de öğrenmedir. Her toplum öğrenmenin en mükemmel biçimde gerçekleĢmesi için düzenlemeler yapar.(Miser 26)13 Temel bir insan hakkı olan eğitim; eĢitlik, kalkınma ve barıĢ hedeflerine ulaĢılması için gerekli bir araçtır. Kadınların, eğitim olanaklarından yararlanmaları, hem kendilerine hem de topluma büyük katkı sağlamaktadır. Eğitimle birlikte kadın; kendini tanımlamaya baĢlamakta, aile içi rol dağılımında farklılaĢma talep etmekte, evde geçirdiği zamanı ev iĢlerinden kendini geliĢtirmeye yönelik değiĢtirmekte, okuma ve televizyon izleme alıĢkanlıklarında seçicilik baĢlamakta, evlilik ve cinsel iliĢkide tercihlerini yapar hale gelmektedir. Aile içi Ģiddet karĢısında kendini tanımlamaları değiĢmekte; karĢı durma haklarını kullanmakta, ekonomik bağımsızlık isteğini dürtüleyerek çalıĢma yaĢamında yer alma isteğini pekiĢtirmekte, aile içindeki örtülü yöneticilik yeteneğini dıĢarı çıkararak kamusal alanda kullanmaya yönelmektedir.14 Dolayısıyla kadınların eğitimsel statüsü ile bütün sosyal göstergeler arasında güçlü bir iliĢki bulunmaktadır. GeliĢmiĢ ülkelerde olduğu gibi geliĢmekte olan ülkelerde de, kadınların, etkin yaĢamın bütün alanlarına katılmaları, sürekli kalkınmanın, sosyal bir dengede olmanın ve barıĢçı bir geliĢmenin bir garantisidir.15 MinibaĢ‟ın, konuya iliĢkin olarak belirttiği gibi insan haklarının kullanımı, çeĢitli ülkelerde, zamanda ve mekânda değiĢtiği gibi, ülke yönetimine egemen olan siyasi parti rejimine göre de 11 Altan,, s. 28-32. 12 Petrol-ĠĢ, Kadınlar Sosyal Güvenceden Yoksun, Petrol-ĠĢ, Sayı.92, 1994,s28. 13 Rıfat Miser, Topluluk Katılımı, Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 2000,s.26. 14Türkel MinibaĢ, Türkiye'nin Kalkınma Sürecinde Kadın ĠĢgücü, Aydınlanmanın Kadınları, Necla Arat (editör), Cumhuriyet Kitap Kulübü, 1998,s.270. 15Server Tanilli, Ne Olursa Olsun SavaĢıyorlar: Kadın sorununun Neresindeyiz, Ġstanbul:.Alkım Yayınevi, 2006,s.210. 8 değiĢmektedir. Türkiye özelinde ise, uluslar arası yasalarla da desteklenmiĢ birçok hak ve özgürlüğün uygulamada yaĢam bulabilmesi, kadınların eğitim olanaklarına ulaĢabilmesiyle doğru orantılı olarak geliĢmektedir.16 Eğitim süreci, parçası olduğu toplumsal yapının egemen ideolojisini yeniden üretmektedir. Cumhuriyet'in ilk yıllarından bu yana gözlemlenen geliĢmeler kadınların toplumsal konumlarını ciddi bir biçimde değiĢtirmekten uzaktır. Hâlâ önemli karar verme konumlarına erkekler hâkimdir; çoğunluğun kadın olduğu öğretmenlik mesleğinde bile kadın müdürler azınlıktadır. Toplumda yerleĢik değer yargılarına göre kadınların erkek özelliği sayılan karar verme konumuna gelmesi yadırganmakta, aykırı sayılmaktadır. Yadırganmayan kadının bir gün evlenip evdeki emek yoğun, yıpratıcı uğraĢlarla cebelleĢmesidir. Bu toplumsal normların dıĢına düĢüp, iĢini ciddiye alan ve baĢarılı olan pek çok kadın ise hem aykırı olanı yaĢamakta hem de aynı anda verili aile kurumunun isteklerine cevap veremeyeceği için evlenmemekte, ya da çocuk yapmamaktadır. Kadınlar-eğitim düzeni iliĢkisini çözümlemeye çalıĢırken resmi sayılara yansıyan eĢitsizlik ve cinsiyetçi uygulamaların dökümü yeterli olmamakta, söz konusu iliĢkinin muhtevasına kadınlar açısından bakmanın gerekliliği önem kazanmaktadır. Örneğin yalnızca kadınların, iĢgücünün yeniden üretimine katkılarının eğitim süreci ile iliĢkilerini ele alan yaklaĢımın, verili, aile içinde tanımlanmıĢ kadınlık konumunu sorgulamayan niteliği yüzünden yeterli olmayacağı açıktır. Oysa kadının zaten aktif olmak zorunda bırakıldığı özel (aile, çocuk, v.s.) ve aktif olabileceği kamu (aile-dıĢı, toplumsal iĢlevler, v.s.) alanlarının karĢılıklı etkileĢimi içinde eğitim sürecinin değerlendirilmesi daha verimli bir yaklaĢımdır. Özel ve kamusal alanların etkileĢimi içinde eğitimin rolünün anlaĢılmasından kastedilen Ģudur: Eğitim içi baĢarı ile eğitim sonrası varılan konumlar, elde edilen sonuçlar kadın ve erkekler için farklılıklar göstermektedir. Bir baĢka deyiĢle, eğitimde baĢarı ile toplumsal konumlar arasındaki iliĢki cinsiyete göre Ģekillenmektedir. Örneğin, Amerika BirleĢik Devletleri'nde lise seviyesinde, kızlar erkeklerle geleneksel kıstaslara göre karĢılaĢtırıldığında, eĢit ya da daha baĢarılıdırlar. EĢit sayıda kız ve erkek öğrenci liseden mezun olduğu halde, daha çok sayıda kız öğrenci yüksek okula baĢlamakta, ancak daha çok sayıda erkek bu okullardan mezun olmaktadır.17 Kadınların eğitim görmeleri geçmiĢten bu yana aileler tarafından kalıplaĢmıĢ fikirlerle engellenmektedir. Türkiye, kızların okumasının doğru olmadığı, ev iĢlerini yapmalarının normal karĢılanmadığı bir ülke konumundadır. 16 MinibaĢ, s.269-270. 17 John Holme Ballantine, Eğitim Sosyolojisi, New Jersey: PrenticeHall, 1983. S.8 9 1.3. ÇalıĢma Hayatında Kadın ĠĢgücü Kadının iĢgücü, iĢ yaĢamında özel olarak ilgilenilmesi gereken bir sosyal gruptur. ÇalıĢma yaĢamında kadının konumunun toplumsal iliĢkiler ve kadının toplumdaki konumundan etkilendiği görülmektedir. Hem kendisi ve ailesi, hem de ülke ekonomisi açısından çok yönlü ve faydalı olan kadının çalıĢma yaĢamında yer almasıdır. Fakat kadınların geleneksel aile içi görevlerini aĢarak ev dıĢı çalıĢma alanlarına çıkabilmeleri hiç de kolay olmamıĢtır. Kadın istihdamı, kadın emeğine zorunlu olarak gereksinim duyulan durumlarda mümkün olabilmiĢtir. Kadının istihdamını engelleyen nedenler ise ataerkil zihniyet, yaratılıĢ, yasalar, eğitimsizlik ve ülkenin ekonomik koĢulları olarak açıklanabilir. Kadın iĢgücü kavramı, ekonomik temelli iĢgücü piyasası kuramlarında ve cinsiyet tabanlı feminist yaklaĢımda farklı anlamları ifade etmektedir. Feminist yaklaĢım, kadın erkek eĢitsizliğinin üretimde ortadan kalkması ile üretimde kadın iĢgücü emeğinin olumsuz yönlerinin kaybolacağı görüĢünü orta koyarak, kadının iĢgücü piyasasındaki yerini cinsel kimlik olgusu açısından açıklamaktadır18. Yapılan çalıĢmalara göre, kadınların genelde ev kadınlığının, anneliğin bir uzantısı olan çocuk bakıcılığı, hemĢirelik, temizlik iĢleri ve öğretmenlik gibi mesleklerle uğraĢtıkları görülmüĢtür. Yine araĢtırmalarda pek çok toplumda kadınların yaptığı iĢlerin önemsenmediği ortaya çıkmıĢtır.19 1.3.1. Ev Kadınlığı ve Ücretsiz Aile ĠĢçiliği Kadının gerçekleĢtirdiği iĢlerin maddi değerini hesaplamanın zor olmasının nedeni, kadın emeğinin, erkeğin emeğine oranla gözle görülür bir biçimde kayıt dıĢı, ev içi faaliyetlerde yoğunlaĢmıĢ olmasından ötürüdür20. Kadının çalıĢmadığı toplumlardaki ailelerde, erkek para kazanma görevini, kadınsa çocuk bakıcılığı ve ev iĢleri gibi görevleri üstlenmiĢtir ve kadının çalıĢma ortamı evi olmuĢtur21. 18 Nazan Moroğlu, Kadın Ġstihdamı Zirvesi, Ġstanbul: TĠSK, 10-11 ġubat 2006,s10-11. 19Serap Palaz, Türkiye’de Cinsiyet Ayrımcılığı Analizinde Neo Klasik YaklaĢıma KarĢı Kurumcu YaklaĢım: EĢitliği Sağlayıcı Politika Önerileri, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi http://sbe.balikesir.edu.tr/dergi/edergi/c6s9/makale/c6s9m5.pdf,s.99. 20Gülfer Dikbayır, Kadın ve Erkeklerin Gelir Getirmeyen Faaliyetlerinin Ġncelenmesi Ġçinde: 4.Ulusal Kadın ÇalıĢmaları Toplantısı, Ġzmir: Ege Üniversitesi Yayını, 1998.s.11 21 TĠSK.Ġstihdam Kadın ĠĢgücü ve Yeni ĠĢ Kanunu Sempozyumu, Ġstanbul: TĠSK, Yayın No:242, Mayıs 2004, s.32. 10 Kadın iĢgücü tarımda ve kırsal bölgelerde ücretsiz aile iĢçisi olarak daha fazlayken, kentlerdeki emek piyasalarında ücretli iĢçi olarak kadın iĢ gücüne yeterince yer verilmemektedir.22 Ataerkil bir toplum olan Türkiye‟nin kadınlarının ev kadını olması erkek dıĢarıda çalıĢmalı bakıĢ açısının var olması kadına karĢı oluĢan cinsiyet ayrımcılığını ortaya çıkarmaktadır. Kadınlar ücretsiz aile iĢçisi olarak evde çalıĢarak ve ev kadınlığı rolünü üstlenerek eğitimden ve çalıĢma yaĢamından soyutlandırılmaktadır. 1.3.2. Ücretli Kadın ĠĢgücü Kadının çalıĢma yaĢamındaki konumuna baktığımızda, ülkeleri geliĢmiĢlik seviyelerine göre sınıflandırmanın gerekliliği gözlemlenmektedir. Bu bağlamda ekonomisi tarıma dayalı, kent toplumu kimliğine ulaĢamamıĢ geliĢmekte olan ülkelerle, endüstriyel geliĢimini tamamlamıĢ, kent toplumu kimliğini kazanmıĢ ülkelerde çalıĢma Ģartları farklılık göstermektedir. Kadın iĢgücü, endüstriyel geliĢimini tamamlamıĢ ülke ve bölgelerde hizmet sektöründe, geliĢmekte olan ülke ve bölgelerde ise ağırlıklı olarak tarım sektöründe yer almaktadır. Dolayısıyla ev içi iĢlerle özdeĢleĢtirilen tarım sektöründeki faaliyetler ücretlendirilmemektedir. Kadının iĢgücüne girmesi endüstrileĢme yönünden geliĢmiĢ toplumlarla endüstrileĢme yönünden geliĢmemiĢ toplumlara göre farklılık göstermesi ücretlendirme konusunda da farklılığa neden olmaktadır. Kadın, kent kimliğine girmeyen toplumlarda tarım sektöründe çalıĢtırılarak ev içi iĢlerde çalıĢıyormuĢ muamelesi görmektedir. Bu da kadının kent kimliğine kavuĢmamıĢ bölgelerde eğitim görmesinin önemini ve sanayinin bu bölgelere de gitmesinin gerekliliğini gündeme getirmektedir. 1.4. Kadınların ÇalıĢma Hayatlarında KarĢılaĢtıkları Sorunlar 1.4.1. ĠĢ YaĢamında KarĢılaĢılan Sorunlar 1.4.1.1. Eğitimde EĢitsizlik Bir düĢünür, “Bir ülkede kadın ve erkeğin eğitimi eĢit olsaydı, onların güç ve baĢarıları da aynı olurdu” demiĢtir. Eğitimde, kadınlarla erkeklerin eĢit imkânlara sahip olmadığı tarihin her döneminde ve dünyanın her yerinde görülmektedir. Eğitim de cinsiyete dayalı ayrımcılık konusunda yapılan bazı çalıĢmalar, Acar ve Tan kadının eğitimci sıfatıyla yaĢadığı ayrımcılığı irdelemiĢtir. Eğitimcilikte kadına karĢı yapılan ayrımcılık genelde görev dağılımında görülmektedir. Dünyadan alınan verilerde kadınların okullarda alt basamak sınıflara verildiği, erkeklerin ise üst sınıflarda görevlendirildiği 22 Mustafa Özer ve Kemal Biçerli, , Türkiye’de Kadın ĠĢgücünün Panel Veri Analizi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2003,s.66. 11 görülmektedir.23 Ancak, bu çalıĢmada eğitimde cinsiyete dayalı ayrımcılıktan kastedilen eğitim alabilme hakkında karĢılaĢılan ayrımcılıktır. 1982 Anayasası 42. maddesinde “kimse eğitim ve öğretim hakkından yoksun bırakılamaz” ifadesi yer almıĢtır. Ancak kadınların bu temel haktan yararlanmaları bütün eğitim seviyelerinde erkeklerden çok düĢüktür. En temel haklar bile yasalarda ve formal alanda belirtilmesi onların gerçekleĢtirilmelerini sağlamaya yetememektedir.(TUĠK) Okuma yazma oranının artmıĢ olması, eğitim öğretim kurumlarında kadınlarında eğitim alması için çıkarılan kanunlar eğitim düzeyinin istenen noktaya gelmesini sağlayamamaktadır.24 OkullaĢma oranının dıĢında eğitimdeki ayrımcılığın bir diğer boyutu da eğitim görülen alanın seçilmesinde karĢımıza çıkmaktadır. Kızların belirli bazı dallarda eğitim görmeye, toplumsal ya da yasal itilirle yönetilmesi hatta zorlanması, nedenleri ve sonuçları yönünden önemlidir. Nedenleri açısından, toplumun kadınları ne denli erkeklere eĢit gördüğünü saptayan bir gösterge olduğu için çok önemlidir. Sonuç olarak, genellikle daha az para kazanan ve daha önemsiz mesleklerde çalıĢmak isteyen kadınlar, çalıĢma hayatları boyunca erkeklerin himayesi altında olmaya sebep olmaktadır. Kadınların iyi eğitimden geçmemiĢ olması, onların yeteneksizliğine bir kanıt olarak gösterilmektedir. Böylece, bir noktasından kırılması gereken bir kısır döngü içinde bulunulmaktadır.25 Kadın eğitim görsün veya görmesin her noktada her koĢulda ayrımcılığa maruz kalmaktadır. Ġlk önce yapılması gereken toplumun bilinçlendirilmesi yani toplum geçmiĢten bu güne yaĢanan erkek egemenliğinden kurtularak ve bu zihniyetten arındırılarak ayrımcılığı ortadan kaldırabilir. Geleneksel olarak kadınlar mühendislik, matematik bilimleri gibi alanlarda eğitime yönelmezlerken, erkekler özellikle bu alanlarda eğitim almaya eğilimlidirler. Bu eğilimlerin nedeni yine toplumun küçük yaĢlarda bireylere uyguladığı ayrımcı tutumlardır. Kız çocuklarına daha sosyal, daha nitel iĢ ve meslek grupları örnek gösterilirken, erkek çocuklara daha fazla zaman ve güç isteyen, kariyer imkânının daha fazla olduğu daha nicel iĢler gösterilir26. ĠĢte yukarıda da bahsedildiği gibi toplum bilinçlendirilmedikçe kadınlara uygulanan bu ayrımcılık devam edecektir. Uluslararası CEDAW ve Pekin Protokolü kapsamında taraf devletlere eğitimde kadınların erkeklerle eĢit hakka sahip olmalarını sağlamak için kadınlara karĢı ayrımı önleyen bütün önlemelerin alınması yükümlülüğü getirilmiĢtir. Dünya‟da ki uluslararası kuruluĢlar, kadın-erkek arasında ki bu 23 Mine Tan, Kadının Ekonomik YaĢamı ve Eğitim, Ankara: Türkiye ĠĢ Bankası Kültür Yayınları, 1979, s.21. 24 Fatma Gök, “Türkiye‟de Kadınların Eğitimi; Sorunlar ve Çözüm Önerileri”, Kadın Eserleri Kütüphanesi Makale ArĢivi, No.6, 1999, s.1. 25 Türker Alkan, “Kadın Erkek EĢitsizliği Sorunu”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Yayın No: 475, 2000, s.47. 26 Mats Alvesson ve Yvonne DueBilling, Gender Managers And Organizations, Berlin-Newyork: Walter De Gruyter, 1994, s.18. 12 eğitim hakkından yaralanabilme eĢitsizliğinin farkındadır. Eğitim dünyanın her yerinde sorunlu bir konudur. Özellikle bölgeler arası eĢitsizlik ve bunun doğurduğu sonuçlar en önemli sorunlardandır. Bölgeler arası dengesizlikten en fazla kadınların etkilenmesi, eĢitsizliği daha da artırıcı bir sonuç doğurmaktadır.27 1.4.1.2. ĠĢ Bulma ve Terfide EĢitsizlik DĠE 2000 yılı verilerine göre, kadınların iĢsizlik oranı erkeklere oranla daha fazla olmakla birlikte, Türkiye genelinde bu oran kadınlarda % 6,1‟dir. Maalesef, eğitim düzeyi yükseldikçe de genç kadınların iĢsizlik oranları azalmamaktadır. Eğitimli kadın genç iĢsizlik oranı %29 olup, bu oran Ģehirlerde %26 ve kırda %43‟tür. 12-24 yaĢ arası, ilkokul mezunu kadınların iĢsizlik oranı %7 iken, bu oran ortaokul mezunlarında %26, lise mezunlarında %34, yüksekokul mezunlarında ise %34‟dir. Kırsal kesimdeki genel kadın iĢsizlik oranı %1,9‟dur, ancak bu oranın kırda düĢük olmasının sebebi, kırda kadınların ücretsiz aile iĢçisi olarak sayılmasından kaynaklanmaktadır.28 ÇalıĢma hayatında yer almaya baĢladıkları zamandan beri kadınlar, iĢ bulma konusunda birçok engelle karĢı karĢıya kalmaktadır. Firmalar iĢe alırken, özellikle bekar ve genç kadınları tercih etmekte, daha çok kapitalist sistemlerde olmak üzere, kadın gücünün ucuz ve niteliksiz olması beklenmektedir. ĠĢ görüĢmelerinde yapılan mülakatlarda eğitim düzeyi ne olursa olsun kadınlara, erkeklerin aksine, evlilik ve çocuk sahibi olma konusunda sorular sorulmaktadır29. Kadınlara sorulan bu sorular çalıĢma hayatında onu engelleyecek durumların olmamasını sağlamaktır. Ancak kadın hem iĢ hayatında hem de ev hayatında sorumluluklarını yerine getirebilecek güçtedir. ĠĢe alırken kadınların bu muameleye maruz kalması onların iĢ yaĢamında karĢılaĢtığı sorunlardan biridir. Kadınların seviyesi yüksek iĢlerde erkeklere oranla az önemsenmelerinin sebebi OECD verilerinde göre „cam tavan‟ olarak adlandırılan; kadınların erkekler gibi kariyer fırsatları olan iĢlerde çalıĢmalarına rağmen, üst kademelere terfi ettirilmelerinde erkeklere oranla Ģanslarının daha az olmasıdır. Bu bağlamda, sosyal tutum ve davranıĢlar, kültürel önyargılar; kadınların ayrımcılığa uğramasına sebep olan ve üst kademedeki pozisyonlara ulaĢmalarını engelleyen temel faktörler olarak görülmektedir. Ayrıca, uzun çalıĢma süreleri, düzensiz iĢ seyahatleri ve yer değiĢikliği var olduğunda çocuk bakımının ve ev sorumluluklarının aileler arası dengesiz dağılımı, kadınların üst kademelere ulaĢmasında diğer bir engel olarak görülmektedir. Konuyla ilgili “sonu olmayan, kör bir açıklama” 27 Alkan, a.g.e., s.45. 28 http://www.wap.ntvmsnbc.com/id/25189975/ 29 Erdoğan, GülüĢan Özgül, ĠĢletme Yönetiminde Sosyal Sorumluluk BakıĢ Açısıyla Kadın Yönetici Terfilerinde Terfi Engelleri (Tekstil Sektöründe Bir 113 AraĢtırma), (YayınlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi), Marmara Üniversitesi SBE, 2002,s.66. 13 olarak isimlendirilmektedir. Buna göre kadınların erkeklere oranla üst kademedeki pozisyonlara daha az sıklıkla terfi ettirilmelerinin sebebi, kadınların daha az terfi fırsatı olan iĢlerde çalıĢıyor olmalarıdır. Kadınların ve erkeklerin farklı sektörler ve meslekler arasında dağılması ise, bu hususu mantıklı hale getirmektedir. Fakat eldeki söz konusu veriler, bu düĢüncenin araĢtırılmasında daha da ileriye gidilmesini sağlamaktadır.30 Kadınların ev içi sorumluluklarının olması terfi ve üst yönetim pozisyonlarına katılımlarını engellemekte ve hem iĢverenlerin bekar kadın çalıĢanları iĢgücüne dahil etmesi hem de erkeklerin terfisi fazla olan iĢlerlere yönelmeleri kadın ayrımcılığını ve iĢ hayatındaki sorunları ortaya çıkarmaktadır. 1.4.1.3. Ücretlerde EĢitsizlik Türkiye dâhil birçok ülkede, kanunlarla getirilen koruyucu hükümlere rağmen, kadınlar erkeklerden daha az ücret almaktadır. Gençler arasında ücret farklılığında değiĢme olmazken, zamanla fark açılmakta; orta yaĢ ve kariyer sonunda fark zirveye ulaĢmaktadır. Ücret farklılıklarının bir sebebi de, kadınların düĢük ücretli iĢlerde yoğunlaĢmasından kaynaklanmaktadır. Bir diğer önemli sebep de, kadınların yeteneklerinin yeterince önemli kabul edilmemesidir. Kadınlar daha önemsiz konumlarda, erkekler ise önemli görevler ve terfi de tercih edilmekte ve bu sebeple de erkekler daha çok ücret almaktadırlar. Ayrıca kadınların bir iĢ alanına girdiklerinde daha az paraya çalıĢmaya razı olmaları, aldıkları ücretin düĢmesine yol açmaktadır. Çünkü birçok kadın, kendi değerinin bilincinde olmayarak, mesleğini erkeğinkiyle eĢit görmemektedir. ĠĢverenler de, aynı iĢte bir kadın çalıĢtırarak ücreti %25-30 oranında düĢürebileceklerinin bilinciyle hareket ederler.31 Kadınların önündeki engellerden bir tanesi de ücretlerdeki eĢitsizliktir. Onlar erkeklerden daha az almasının yanında eğitim durumuna bağlı olarak da değiĢim yaĢanmaktadır. 1.4.1.4. Sendikal Haklardan Yararlanmada EĢitsizlik Sendikalar çalıĢma yaĢamında karĢılaĢılan kadın sorunlarına çözüm getiren bir uygulamadır. Bu açıdan kadın çalıĢanlar güçlenmektedir. 30 OECD, Employment Outlook, Women At Work: WhoAreTheyAnd How AreTheyFaring?,,http://www.oecd.org/dataoecd/36/7/17652667.pdf, s.95. 31 Mine Gerni, Yönetimde Kadınlar, Ġstanbul:Beta Yayınları, 2001, s.20-21 14 Sosyal haklardan bir diğeri de, “sendikal örgütlenme hakkı ”dır. Ataerkil toplum yapılarında, sendikal örgütlenme siyaset gibi erkek-iĢi olarak değerlendirildiğinden, kadın iĢçilerin sendikalaĢma eğilimleri erkeklere oranla düĢük olmaktadır.32 Sendikalar kadınların iĢgücüne katılımını desteklemekte ve onlara bu yolda cesaret vermektedir. Kadınların önündeki engelleri ve nasıl giderilmesi gerektiği konusunda seminerler düzenlemektedir. Yapılan bu çalıĢmalar kadınlara karĢı uygulanan bu ayrımcılığı ortadan kaldırabilir. 1.4.1.5. Cinsel Taciz KiĢilik hakları ihlalinin bir örneği olan cinsel taciz, çalıĢma yaĢamı içinde çok önemli bir yere sahip olan diğer bir sorundur. Cinsel taciz, cinsiyet ayrımcılığına sebebiyet veren bir olgudur33. Kadınlara uygulanan cinsel taciz kadınların tek ve çok önemli ayrımcılık olayıdır. Kadınlar birçok iĢ alanında cinsel tacize maruz kalarak iĢten çıkmaları sağlanmakta ve bu Ģekilde mağdur bırakılmaktadır. Cinsel taciz, kadınların karĢılaĢtığı önemli bir problem olmasına rağmen, iĢ ortamında huzursuzluk yaratan ve herkesi ilgilendiren bir husustur. Kadın ayrımcılığının ve düĢmanlığının arttığı ve cinsel tacizlere göz yumulduğu çalıĢma ortamında, çalıĢma atmosferi de bozulmakta, iĢçilerin performansı, verimliliği, motivasyonu düĢmekte ve iĢgücü kaybı oranları yükselmektedir34. Kadınların iĢveren tarafından ya da aynı statüdeki çalıĢma arkadaĢları tarafından cinsel tacize maruz kalması terfi, önemli kararlarda söz hakkı yönünden güçlü tarafta olan erkeklerin engeli olmaktadır. Kadınlara bu Ģekilde cinsel bir varlık olarak bakılmaktadır. ĠĢgücüne girmeleri konusunda güçlük çeken kadınların çalıĢmaya baĢladıktan sonra yaĢadığı bu olaylarla da (cinsel taciz) sorun yaĢaması kadını çalıĢma yaĢamından soyutlamaktadır. ÇalıĢma yaĢamında kadınların en çok maruz kaldığı olay cinsel tacizdir. Cinsel tacize maruz kalan kadınların kariyerine olumsuz etkileyebilmektedir. 32Adnan Mahiroğulları, Türkiye’de SendikalaĢma Evreleri ve SendikalaĢmayı Etkileyen Unsurlar, Cumhuriyet Üniverstiesi Ġktisadi ve Ġdari Bilimler Dergisi, Cilt.2, Sayı.1, http:/www.cumhuriyet.edu.tr/edergi/makale/98.pdf,s.171. 33BaĢar Baypınar, ĠĢyerinde Cinsel Taciz, ÇalıĢma YaĢamında DönüĢümler, 2.Basım, AĢkın Keser (editör), Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 2005,s.417-427. 34Ali Seyyar, Sosyal Siyaset Açısından Kadın ve Aile Politikaları, Ġstanbul: Birey Yayıncılık, 1999,s.114. 15 1.4.2. Aile YaĢamında KarĢılaĢılan Sorunlar Ataerkil toplum yapısı, kadından öncelikle toplumsal rollerini yerine getirmesini beklerken, kadın için çalıĢma yaĢamı ve kariyeri ikinci planda kalmaktadır. Bu nedenle çalıĢan kadın, iĢinde baĢarılı olmaya çalıĢırken, toplumun kendisine atfettiği ev kadını ve annelik rollerini en ideal Ģekilde yürütme çabasındadır. ĠĢi nedeniyle evini ihmal ettiğinde mutlu olamadığı gibi; ev ve çocuk sorumluluklarını yerine getirmeye çalıĢırken, kendisini iĢine tam olarak veremeyerek, iĢyerinde zayıf bir konuma da düĢebilmektedir. Bu durumların yaĢanması, iĢyerinde çatıĢmalara ve iĢverenin kadın iĢgücüne olan güveninin azalmasına neden olmaktadır35. Kadınların bu durumu toplumun onlar adına koyduğu kurallar yüzünden oluĢmaktadır. Kadından beklenenin sadece aile bakımı değil çalıĢma yaĢamı ve kariyer basamaklarında ilerleme de olmalıdır. Kadın iĢin ardından evde ikinci bir iĢgünü yaĢamaktadır. Günümüzde birçok çalıĢan kadın, ev ve çocuk bakımı ile ilgili olarak eĢinden yardım görmemektedir. Yapılan araĢtırmalar, evin günlük iĢleri nedeniyle kadınların erkeklere göre haftada 15 saat daha fazla çalıĢtıklarını göstermektedir. BaĢka bir araĢtırma göre ise, ev iĢlerinin %75‟inin hala kadınlarca yapıldığını belirtmektedir. Eğitimli erkekler bile, belirli rol değiĢimlerini kabul etse de, geleneksel davranıĢ kalıplarını devam ettirmektedir. Kadının eĢi ile aynı eğitim düzeyinde olması da bu sonucu değiĢtirememektedir. Bazı çalıĢan kadınlar ise, eĢi kendisine yardım etse dahi, yetiĢtirilmeyle ilgili olarak geleneksel rollerinden vazgeçemeyerek bu rolleri devredememektedir. (Gemi 24) Kadın eĢiyle aynı eğitim düzeyine sahip olsa bile çocuk bakımını hatta bazen ev iĢlerinde bile sorumluluğu kadına bırakarak kadının ev iĢleri ile dıĢarıdaki iĢi arasında gidip gelirken aksamalar yaĢamasına sebebiyet vermektedir. ÇalıĢan kadınların evlenme ve çocuk sahibi olma durumu, yaĢa bağlı olarak yükselmekte ayrıca, çalıĢma yaĢamına katılım oranları da düĢmektedir.36 Çocuk bakımı, çalıĢan annelerin karĢılaĢtığı en temel zorluklardandır. Öte yandan, yeni çalıĢma biçimlerinin kadınlar tarafından tercih edilmesinde etkisi olduğu bilinen konulardandır. Bunun temel nedeni, bu sorunun çalıĢan bir çiftin daha bebek dünyaya gelmeden en çok düĢündükleri konu olmasıdır. 1992 yılında Türkiye'de, Marmara Bölgesi dıĢında gerçekleĢtirilen araĢtırmada, kadınların, 35 Gerni, a.g.e.,s.24 36AyĢe Eyüboğlu,Semsa Özar ve Tufan Tanrıöver, Kentli ÇalıĢanların ÇalıĢma KoĢulları Ve ÇalıĢma YaĢamını Terk Nedenleri, 20. Yüzyılın Sonunda Kadınlar ve Gelecek, Oya Çitçi (editör), Ankara: TODAĠE Ġnsan Hakları AraĢtırma ve Derleme Merkezi Yayınları, 1998,s.207-216. 16 günlük çalıĢma sürelerinin %30.67'sini çocuk bakımına, %26.37'sini de yemek hazırlamaya ayırdıkları ortaya konulmuĢtur.37 KreĢlerin fiyatlarının yüksek olması ve devletin temel eğitim kurumlarının mesai saatleriyle uyum sağlamayacak Ģekilde yarı-zamanlı olması, kadının çalıĢma yaĢamında sorun yaĢamasına neden olmaktadır. YaĢı, eğitim seviyesi, sosyo-ekonomik statüsüne bakılmaksızın, Türkiye‟de çocuğa en iyi annenin bakacağı görüĢü de kadının içinde bulunduğu çıkmazı derinleĢtirmektedir. Ancak çalıĢma ile ilgili kararlı ya da buna “ekonomik” açıdan mecbur olan kadının çocuklarının bakım ve eğitimi geniĢ aile içi dayanıĢma sayesinde bir nebze olsun kolaylaĢabilmektedir.38 Kadınların aile-iĢ arasında kalmaması için ailedeki diğer üyelerinde kadına yardımcı olması gerekmektedir. Bu sayede kadında çalıĢma yaĢamında yer bulur ve kariyerini rahat ve sağlıklı bir Ģekilde yürütür. Kadının çalıĢtığı ailelerde anne babalar, çocuğun hayatına dair sadece bebeklik döneminde değil, genel süreçte de pek çok zorlukla karĢılaĢabilmektedir. Örneğin çocuk okula gidiyorsa, anne ise gittiğinde onu okula kim götürecek ya da servise kim bindirecek, eve anneden önce gelirse onu kim karĢılayacak, ihtiyaçlarıyla kim ilgilenecek gibi sorunlar yaĢanmaktadır39. Bugün pek çok çalıĢan kadın, bakıma muhtaç yaĢtaki çocuğu ile ilgilenmesi için ailesinden ya da yakın akrabalarından destek almaktadır. Ancak, kentlerde mesafeler ve ulaĢım sorunu bu imkânı da giderek azaltmaktadır40. Kadın yaĢamında her alanı ve her noktasında sorun ve engellerle karĢılaĢmaktadır. Bu sorun ve engellerin en aza indirilebilmesi için toplumun onlara hayatı kolaylaĢtıracak ve çalıĢma hayatına katılımlarını sağlayacak olanakları sağlaması gerekmektedir. 1.4.3. Cinsiyet Ayrımcılığı Ayrımcılık, negatif ve pozitif ayrımcılık olmak üzere ikiye ayrılır. Negatif ayrımcılık bir grup aleyhine yapılan muamele, pozitif ayrımcılık bir grup lehine yapılan muamele anlamındadır41. Pozitif ve negatif ayrımcılık kadınlara ve erkeklere yönelik yapılan farklı farklı ayrımcılıktır. Bu ayrımcılık unsurları kadına karĢı gösterilen ve onların sorunlarla baĢ baĢa bırakan iki kavramdır. Uluslararası platformda kadınların cinsiyet ayırımcılığıyla karĢılaĢmalarını önlemeye ve konumlarını iyileĢtirmeye yönelik pek çok kuruluĢ ile karĢılaĢılabilmektedir. BirleĢmiĢ Milletler 37Nurattin Yıldırak, Köy Kadınlarının Sosyo Ekonomik ve Kültürel Konumları, Ġstanbul: FES Yayıncılık, 1992,s.63. 38 AyĢe Eyüboğlu, Semsa Özar ve Tufan Tanrıöver,s.214-215. 39 Sevda Demirbilek, Sosyal Güvenlik Sosyolojisi, Ġzmir: Legal Yayıncılık, 2005,s.191. 40Birgül Çiftçi, Türkiye'de SanayileĢme Sürecinde ÇalıĢan Kadınlar ve Aile Ġçi YaĢam, TĠSK Yayınları, Ġstihdam, Kadın ĠĢgücü ve Yeni ĠĢ Kanunu Sempozyumu, http://www.tisk.org.tr/yayinlar.asp?sbj=ic&id=1097. 41 Murat Yüksel,. Feminist Hukuk Kuramı ve Feminist DüĢünce Teorileri. Ġstanbul: Beta Yayınları, 2003,s.154. 17 Örgütü, Avrupa Konseyi, Avrupa ĠĢbirliği ve Kalkınma Örgütü, Avrupa Güvenlik ve ĠĢbirliği Konferansı ve Uluslararası ÇalıĢma Örgütü vb.. Toplumsal iĢbölümü sürecinde kadının erkeğe nazaran farklı bir konumla yüz yüze kalmasını aĢmak, biyolojik olarak erkekten farklı olan kadının sosyolojik olarak farklılaĢmasını engellemek ya da tarihsel sürecin bu sonucunu eĢitlik doğrultusunda değiĢtirmek, bu uluslararası kuruluĢların hedefleri arasında bulunmaktadır. Hatta 2007 yılı herkes için eĢitlik yılı olarak Berlin‟de yapılan AB ÇalıĢma ve Sosyal ĠĢler Bakanları bilgilendirme toplantısında ele alınarak konu üzerinde bugün ısrarla durulmaktadır. SözleĢmenin 1. maddesi kadınlara karĢı yapılan ayrımı tanımlamaktadır. “ĠĢ bu SözleĢmeye göre "Kadınlara karĢı ayrım" deyimi kadınların, medeni durumları gözetilmeksizin ve kadın ile erkek eĢitliğine dayalı olarak politik, ekonomik, sosyal, kültürel, medeni ve diğer alanlardaki insan hakları ve temel özgürlüklerinin tanınmasını, kullanılmasını ve bunlardan faydalanılmasını engelleyen veya ortadan kaldıran veya bunu hedefleyen ve cinsiyete bağlı olarak yapılan herhangi bir ayrım ve kısıtlama anlamına gelecektir.” Ayrıca sözleĢmenin 11. Maddesinde kadın çalıĢana yapılan ayrımın engellenmesi hükme bağlanmıĢtır. “Taraf Devletler, istihdam alanında kadınlara karĢı ayrımı engellemek ve kadın-erkek eĢitliği esasına dayanarak eĢit haklar sağlamak için uygun önlemleri alacaklardır. Evlilik ve analık sebebiyle kadınlara karĢı olan ayrımı önlemek ve etkin çalıĢma hakkını sağlamak amacıyla, Taraf Devletler uygun önlemleri alacaklardır. Bu maddede yer alan konulara iliĢkin koruyucu yasalar bilimsel ve teknik bilgi ıĢığı altında periyodik olarak yeniden gözden geçirilecek ve gerekirse değiĢtirilecek, kaldıracak veya uzatılacaktır.” Roma AntlaĢması‟nın hazırlık çalıĢmaları, Avrupa Birliği kapsamında çalıĢma yaĢamında kadın-erkek eĢitliğini sağlamak amacıyla yapılan düzenlemelerin kaynağıdır. Roma AntlaĢmasının 119. maddesi kadın-erkek iĢçiler arasında eĢit iĢe eĢit ücret ödenmesine dair hüküm içermektedir. Kadın-erkek eĢitliğini sağlamak amacıyla, Avrupa Topluluğu düzeyinde sekiz Yönerge, bir karar, iki tavsiye kararı, on bir bağlayıcı olmayan karar, bir beyanname ve bir sonuç bildirisi bulunmaktadır.42 42Ercüment Tezcan, ÇalıĢma YaĢamında Kadın-Erkek EĢitliği ve Avrupa Birliği Çerçevesindeki Uygulamalar, 20. Yüzyılın Sonunda Kadınlar ve Gelecek, Oya Çitçi (editör), Ankara: TODAĠE Ġnsan Hakları AraĢtırma ve Derleme Merkezi Yayınları, 1998,s.173-175. 18 ĠKĠNCĠ BÖLÜM 2.TÜRK SANATI VE KADIN SANATÇILAR 2.1. Osmanlıdan Cumhuriyete Türk Resmi 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren sarayla sanatçılar arasında ilerleyen iliĢkiler, Pera‟da baĢlayan sanatsal hareketlenmeler ve bunun sonucu 1874 yılında Fransız ressam Guillement tarafından açılan özel resim atölyesi, 1877 yılında Ġstanbul‟da özel resim atölyesi açma giriĢimi, askeri okulların programlarına konulan resim dersleri, bu uygulamaların sivil okullarda da devam etmesi, yurt dıĢından resim öğretmenlerinin getirilmesi ve yetenekli gençlerin 1829‟da baĢlayıp 1834 ve 1835 yıllarında Batı‟ya gönderilmesi Türk resim sanatının batılı anlamda geliĢim süreci içinde oluĢan sanat ortamını gösterir. Tüm bu sanatsal hareketliliğin sonucunda resmi bir kurum olarak açılan Sanay-i Nefise Mektebi böyle bir sanatsal ortamda en önemli geliĢme olarak değerlendirilebilir.43 BatılılaĢma açısından önemli bir adım da 1 Mart 1883‟te kurulan Sanayi-i Nefise Mektebi‟nin açılmasıdır. Ressam ve müzeci Osman Hamdi Bey'in 1882'de müdürlüğe getirildiği okulda eğitim hem kuramsal hem de uygulamalı olarak baĢlamıĢtır. Bu mektebin programları insan anatomisi, tabiat resmi, perspektif ve yağlıboya ağırlıklı olup, dersler usta-çırak iliĢkisi ile yürütülmekteydi. Sanayi-i Nefise Mektebi‟nin resim atölyelerinde yapılan çalıĢmalar, Türkiye‟de resim eğitiminin akademik bir disipline sokulması yönünden bir aĢamadır. Bu eğitimde figür anatomisi ve portre sorunlarına önem verilmiĢ olduğu da göze çarpmaktadır.44 Osmanlı Devleti‟nin resmi bir kurumu olarak kurulan Sanayi-i Nefise Mektep-i Âlisi; Türk Resim Sanatında önemli bir kurum olarak karĢımıza çıkar. Mimarlık, resim ve heykel alanında eğitim veren Sanayi-i Nefise Mektebi Âlisi ise ilk kurulduğu yıllarda öğrenci sayısındaki azlık resim ve heykel sanatının toplum tarafından Kabul süreci nedeniyle daha yavaĢ ancak kararlı bir ilerlemeyle geliĢmiĢtir. 1910‟da Sanayi-i Nefise Mektebi tarafından veya kendi imkanlarıyla Paris‟e resim öğrenimi için gitmiĢ ressamlar I. Dünya SavaĢı'nın baĢlaması ile birlikte 1914'te ülkeye geri dönmüĢlerdir. Türk resim tarihinde “1914 KuĢağı” veya “Çallı KuĢağı” diye adlandırılan bu grubun baĢlıca üyeleri, Halil PaĢa, Sami Yetik, Ruhi Arel, Nazmi Ziya Güran, Avni Lifij, Namık Ġsmail, Ali Sami Boyar, Hoca Ali Rıza, ġevket Dağ, Mehmet Ali Laga, Ġbrahim Çallı, Mihri MüĢfik, Hikmet Onat, Feyhaman Duran‟dır. 43Ahmet Kamil Gören, Sanayi Nefise Mektebi, Türkiye’miz,s. 48. 44 Sezer Tansuğ,ÇağdaĢ Türk Sanatı. Ġstanbul: Remzi Kitabevi,1999,s.108. 19 Avrupa‟dan dönen bu sanatçılar, benimsedikleri izlenimciliğe yakın görüĢ ve teknikle ıĢığın kullanımı, soyuta yöneliĢ alanında katkıda bulunmakla birlikte, teknik konuda da yeniliğe gitmiĢlerdir.45 19.yüzyılda Abdülmecid ve Abdülaziz gibi padiĢahların hükümdarlığı süresince Avrupa‟ya gönderilen ressamlar ülkeye batılı anlamda resmi getirdiler fakat daha modern atılımların olması için ülkede sanat eğitiminin kurumlaĢması gerekliydi. Bu dönemde Guillemet Atölyesi‟nde verilen eğitimin dıĢında bir sanat eğitimi yoktu. Osman Hamdi Bey‟in önderliğinde Güzel Sanatlar Akademisi kurma giriĢimi 1877‟de baĢladı ancak Osmanlı Rus Harbi nedeni ile bu proje gerçekleĢmedi.46 Sanayi-i Nefise Mektebi Âlisi‟nin kuruluĢundaki kadroda yer alan hocalar 25–30 yıllık bir sürede hizmet ettiler. 1908'den sonraki uzun bir dönemde ise Türk Resmi, izlenimcilik akımına paralel örnekler vermiĢtir. Nazmi Ziya, Ġbrahim Çallı, Hikmet Onat ve Feyhaman Duran gibi sanatçıların öncülük ettiği bu eğilimlere daha sonraları Namık Ġsmail, ġevket Dağ ve Hüseyin Avni Lifij'de katılmıĢtır. Bu arada "Osmanlı Ressamlar Cemiyeti Mecmuas:"nda, izlenimci resim akımıyla ilgili yazılar da çıkmaktadır, Ġstanbul‟un iĢgal edildiği yıllarda, Galatasaray sergilerine katılan ressamlar,- Çanakkale'de destanlar yaratan Mehmetçik'le ilgili konuları resimlemek üzere görevlendirilmelerine rağmen, Boğaziçi ve Eski Ġstanbul‟un dar sokakları üzerine yoğunlaĢmıĢlardı. "Barbizon Okulu", yani açık havada resim yapma geleneğinin Türk resmine yansımaları da bu dönemlerde oluĢmuĢtur. Daha sonraki kuĢakta bir alıĢkanlık, haline gelen bu gelenek çerçevesinde, ġiĢli ve Haliç görüntüleri dıĢında, Eski AhĢap evler, cami içlerinin huzurlu atmosferi ve natürmortlara iliĢkin çalıĢmalar yapılmıĢtır. Osmanlının siyasi ve ekonomik çekiĢmelerle uğraĢtığı bu dönemde, hanedan üyesi olan ġehzade Abdülmecit, ressamlığı ve sanatsal etkinliklere verdiği destekle de tanınıyordu. Ayrıca Abdülmecit, 1909‟da kurulan Osmanlı Ressamlar Cemiyeti‟nin fahri baĢkanlığını da yaptı. Küçük yaĢlarından itibaren resme ilgi duyan Abdülmecit, özellikle figür ve portre ile ilgilenmiĢ, güçlü ve yetenekli bir ressamdır. Osmanlı Ressamlar Cemiyeti, II. MeĢrutiyet ortamının yarattığı özgürlük ortamı sayesinde, birçok etkinlik düzenlemiĢ hatta cemiyetin yayın organı niteliğinde olan Osmanlı Ressamlar Cemiyeti Mecmuasını, on sekiz sayı çıkarmıĢtır. Bu dergi, cemiyetin kuruluĢ amaçlarını ve dönemin sanat görüĢünün dile getirildiği makalelere yer veriyordu. Osmanlı Ressamlar Cemiyeti, daha önce üzerinde yeterince durulmayan konuları gündemine alarak birçok yeniliğin ilk adımlarını atmıĢtır. Bu çabaları saraydan da destek görür, “Abdülmecid Efendi'nin cemiyetin ilerlemesi ve amaçlarına ulaĢabilmesi için sunduğu taltifât ve teĢvikât, sanat tarihimizde 45 ĠndirkaĢ,s.28. 46Günsel Renda, YenileĢme Döneminde Kültür ve Sanat, Türkler,S. 278. 20 'sanatçı hamiliği' kavramının baĢlangıcını da ifade etmektedir. Ve bu kavramı da içeren bu dönem, plastik sanatlar tarihimizde yepyeni bir dönemdir” Artık yeni bir dönem baĢlamıĢtır, 20. yüzyılın baĢlarına kadar Türk ailelerin kızlarının resimle ilgilendikleri pek görülmüyordu, ancak azınlık ailelerin kızları resimler yapıyor hatta bunları sergileme olanağı da buldular. Sanayi-i Nefise Mektebine, baĢlangıçta sadece erkek öğrenciler alınması nedeniyle, 1914 yılında Ġnas (Kız) Sanayi-i Nefise Mektebi adında ilk kız sanat okulu açıldı ve kız öğrenciler bu okulda sanat eğitimi alma olanağı buldular. Ġlk Türk kadın ressamlarından olan Mihri MüĢfik, Ġnas (kız) Sanayi-i Nefise müdürlüğüne getirildi. Ressam Zonaro'dan, dersler alan MüĢfik, sonraları Roma ve Paris'te özel atölye ve sanat okullarına devam etti. Portre ve figür odaklı çalıĢmaları ile tanındı. Ġlk kadın ressamlarımız, toplumda çok fazla tepki görmediler hatta ailelerinin teĢviki ile kendilerine gerekli olan sanat eğitimini alma olanağına kavuĢtular. Müfide Kadri, bunlardan biridir. Batılı anlamda resim yaratma hali en çok, 1. Dünya SavaĢı‟nın çıkması üzerine, Avrupa‟da eğitim almakta olan gençlerin ülkeye döndükleri 1914 yılına rastlamıĢtır. Kendilerinden önceki kuĢakların küçümseyici tepkileri ile karĢılaĢmıĢ olmalarına karĢın bu nesil sanatçıları, batının izlenimci üslubunu benimsemiĢ, yaratıcı ve özgün eserler oluĢturmayı baĢarmıĢlardır. “Çallı Grubu” da denen, 1914 KuĢağı ressamlarının baĢlıca üyeleri; Ġbrahim Çallı, Mehmet Ruhi Bey, Feyhaman Duran, Hikmet Onat, Avni Lifij, Nazmi Ziya Güran ve Namık Ġsmail‟dir. Çallı KuĢağı sanatçıları aynı zamanda, Sanayi-i Nefise‟de hoca olarak görev almıĢlardı. “Akademide görev alan Çallı kuĢağının en büyük hizmeti ilk hocalıkları sırasında ve Cumhuriyetin baĢında heyecanlı bir öğrenci grubu yetiĢtirip Avrupa'ya göndermeleri olmuĢtur” .47 Ġbrahim Çallı‟nın, her tür konuyu, büyük bir ustalık ve kendine özgü üslubu ile ele aldığı dönemdeki son derece baĢarılı ve yenilikçi resimleri kadar, kendini tutkuyla adadığı atölye hocalığı da, Türk resim tarihinde önemli izler bırakmıĢtır. KuruluĢ yıllarında Osman Hamdi Bey'in getirdiği yabancı hocaların çalıĢmaları Birinci Dünya SavaĢı'nın sonuna kadar devam etti. Bu hocalar çeĢitli nedenlerden dolayı savaĢ sırasında ya da daha önceden iĢten ayrılmıĢ olduklarından Sanayi-i Nefise Mektep-i Âlisi'nde 1915'den itibaren Türk hocalar dönemi baĢladı. 1925 yılına kadar hiçbir yabancı hoca eğitim kadrosunda yer almadı.48 47 Adnan Turani, Dünya Sanat Tarihi, Ġstanbul: Remzi Yayınları,2011, s.11. 48 Mustafa Cezar, Türkiye’nin ÇağdaĢlık Yoluna IĢık Tutan Yüksek Öğretim Kurumlarından Akademi, Sanat Çevresi,s.25. 21 Vallauri, Valeri ve Warnia, heykel bölümünün baĢındaki Oksan Efendi‟nin hocalıkları döneminde Avrupa‟daki yeni sanat akımlarıyla ilgilenilmedi. Sanayi-i Nefise Mektebi Âlisi‟nde resim öğretimi desen ve pentür atölyelerinde olmak üzere iki aĢamada verilirdi. Desen çalıĢmaları galeri denilen atölyede oluyordu. Bu atölyede Yunan ve Roma tanrı ve tanrıçalarının alçıdan yapılmıĢ heykelleri yer alıyordu.49 Akademide eğitim altı yılda tamamlanıyordu. Birinci sınıfa “ihzari/hazırlık” adı verilirdi. Ġkinci, üçüncü, dördüncü sınıflarda heykellerden büst ve akademik desenler yaptırılırdı. Son iki sınıfta ise öğrenciler yağlı boya eğitimi alırdı. Sanayi-i Nefise Mektebi için 1936 ve 1937 yılları önemlidir. 1930‟lu yıllarda Türkiye‟de eğitim kurumlarında reform yapılırken bu kurumda da reform yapıldı. Burada eskiyen yöntemlerin yerine sanat eğitiminde yeni ve modern yöntemlerin yerleĢtirilmesi amaçlandı. Bu yıllarda yapılan reformlarla birlikte akademideki geliĢme hızlandı ve bu kurum Türk Sanatında söz sahibi olmaya baĢladı. Sanayi-i Nefise Mektep-i Âlisi‟nden mezun olan öğrenciler yavaĢ yavaĢ sanat hayatına atılmaya baĢladılar. Okulu bitiren öğrenciler arasında baĢarılı olanlar resim eğitimi için yurtdıĢına gönderiliyordu. 1891 yılında mimari bölümden Fevzi ve Nizamettin, 1892‟de ressam Galip Bey ve heykeltıraĢ Ġhsan Bey, Paris‟e eğitime gönderilen ilk mezunlardı.50 1914 yılında savaĢ nedeniyle yurda dönen sanatçılar, Türk resmine, nihayet, izlenimci bir tavır ve renk skalası sokmuĢlar, bir anlık görünümün, gelip geçici bir görüntünün izlenimlerini, renkli fırça izleriyle yakalamaya yönelik canlılığı getirmiĢlerdir. Bu arada, serbest fırça estetiği ile modeli resim anlayıĢı arasındaki çeliĢkilerin ayrımına varan bir sanat ortamı da oluĢuyordu. Aslında bu kuĢağın Türk resmine en büyük hizmeti, Akademi hocalığı ve Cumhuriyetin ilk yıllarında yetiĢtirdikleri genç sanatçılardır. Bir bölümü Avrupa'ya gönderilen bu sanatçılarla Türk Resim Sanatı Avrupa'daki diğer akımlarla da karĢı karĢıya gelmiĢ ve bir anlamda, Türk Resmindeki izlenimciliğin egemenliği sona ermiĢtir. 1914 yılı ve bunu izleyen dört yıl, Türk resim tarihinde farklı bir olaya sahne olur. I. Dünya savaĢı sürecini kapsayan bu yıllarda, Ġstanbul‟un ġiĢli ilçesinde, savaĢ resimleri yaptırılmak üzere bir atölye kurulmuĢtur. Aralarında Hikmet Onat, Ali Sami Boyar ve Mehmet Ruhi Bey gibi 1914kuĢağı ressamlarıyla, Sami Yetik, Mehmet Ali Lâga gibi savaĢa da katılmıĢ bazı ressamlar bu atölyede, büyük bir dinamizm içeren, destansı, lirik resimler yaptılar. 49 Turan Erol, BaĢlangıcından Bugüne ÇağdaĢ Türk Resim Sanatı Tarihi, Cilt 3,s.75. 50Kıymet GĠRAY, Osmanlı Ġmparatorluğu’nda Yağlı Boya Resim Sanatı’nın GeliĢim Çizgisi, Osmanlı Ansiklopedisi,s. 445. 22 1918 yılında, ġiĢli atölyesinde çalıĢan ve aralarında ġehzade Abdülmecid, Feyhaman Duran, Harika (SirelLifij) Hanım, Hikmet Onat, Hüseyin Avni Lifij Ġsmail Hakkı Bey, Mehmet Sami Bey, Ġbrahim Çallı, Mehmet Ali Laga gibi önemli ressamların bazı eserleri, sergilenmek üzere Viyana‟ya götürüldüler. Ġmparatorluk ailesine açılan bu sergi Türk Ressamları tarafından Avrupa‟da açılan belki de ilk sergi olarak büyük bir önem taĢımaktadır 1914 kuĢağı ressamları ayrıca, 1916 yılından baĢlayarak, 1951 yılına kadar her yılın ağustos ayında Galatasaray Lisesi‟nde sergiler açtılar. Bu sergilerde usta sanatçılar yanında, yetenekli genç ressamlar da resimlerini sergileme olanağı buldu. Galatasaray sergileri, halkın ve aydınların sabırsızlıkla beklediği önemli bir kültür olayı olarak uzun yıllar önemini korudu. 1914 kuĢağı ressamları, araĢtırmaya açık, sürekli yeni ve özgün arayıĢlar içinde olan ressamlardı. Tek bir konu ya da üsluba bağlı kalmamıĢ pek çok konuyu, kendi biçemlerinde betimlemiĢlerdi. Bu arayıĢlar içinde olan ressamlara en iyi örneklerden biri, Namık Ġsmail‟dir. O,“Sanat yaĢamı boyunca, belli bir sanat anlayıĢı çevresinde ve teknikte olmamıĢ, değiĢik tarzları denemiĢtir. Güçlü bir desene sahip olan Namık Ġsmail, ustaca fırça vuruĢları ve sağlam çizgileriyle, realist bir figür ressamı olduğu kadar, izlenimci bir peyzaj ressamıdır... Namık Ġsmail, kendini yinelemekten çok daima yenilemek isteğiyle çalıĢmalarını gerçekleĢtirir”.51 Ġzlenimcilik deneyiminden sonra çok akımlı bir sanat ortamına giren Türk Resmine yeni anlayıĢları getirenlerin baĢında Nurullah Berk, Bedri Rahmi Eyüboğlu, Elif Naci, Cemal Tollu, Arif Kaptan, EĢref Üren ve Refik Epikman gibi sanatçılar yer almaktadır. Kuramsal çalıĢmaları ile de Türk resmine katkıları bulunan bu sanatçıların resimleri genellikle Paul Cezanne-Pablo Picasso'nun analitik kübizmi paralelinde bir geliĢime; konuyu farklı zaman ve mekan içinde, kaydedip geometik birimlerle analiz etme geleneğine bağlanabilir. Ancak burada da kübist resmin zamanlı ve yapısal temalarını belli bir "construction" biçiminde ortaya koyma çabası yerine, optik görüntünün basit ve geometrik birimlere indirgenmesi gibi yüzeysel bir yaklaĢım söz konusudur. Ressamların birçoğu, bu akımları sadece biçim yönüyle uyguluyordu. Batıya yönelik Türk sanatını temellendirmeye çalıĢan eleĢtirmenler, sanat patronları ve Devletin resmi sanat kurumlarındaki yetkililer Batı sanatındaki köklü dönüĢümlerin ve bunalımların bilincine varamamıĢlar; içinde bulundukları çağın inanç ve düĢüncelerinin, ekonomik', sosyal ve siyasal çalkantıların Batı sanatı perspektifindeki boyutlarını sığ bir yaklaĢımla irdelemiĢlerdi. Türk Resmi tarihinde dördüncü sanat grubu olarak (daha öncekiler sırasıyla, Osmanlı Ressamlar Cemiyeti - 1908, Türk Ressamlar Cemiyeti - 1921, Müstakil Ressamlar ve HeykeltıraĢlar Birliği - 1928) özellikle 51 Gönül Gültekin,Batı AnlayıĢında Türk Resim Sanatı,TC. Ziraat Bankası Kültür Sanat Etkinlikleri,1992,s.30. 23 Ġstanbul‟daki sanat faaliyetlerini canlandırmak; Nurullah Berk'in kendi deyimiyle "hakiki bir yaĢayan sanatı memlekete yaymaktı. (Yarar110-19) Ancak yine de ilgi ya da ciddiyet eksikliğinden ötürü "D" Grubunu halka tanıtmak mümkün olmamıĢtır. Halk, Avrupa'dan alınan teknik ve malzeme ile oluĢturulan bu "yeni cereyan tezahürleri"ni bir türlü kabul edemiyordu. Türk Resim Sanatı, özellikle iletiĢim olanaklarının artması ve çok sayıda sanatçının çeĢitli ülkelere gönderilmesiyle Batı'daki akım ve eğitimleri daha büyük bir süratle uygulama alanına geçirdi. 1950'li yıllarda, özgürlükçü demokrasinin ülkenin sanat yaĢamına getirdiği canlılığın en belirleyici örnekleri soyut dıĢavurumcu bir çizgide yoğunlaĢan bireysel atılımlardan oluĢmaktadır. Ancak yine de "baĢlıca sorunlardan biri bu yeni akımları halka benimsetebilmekti". Halk, daha önceki dönemlerde olduğu gibi, değeri ne olursa olsun, bilmediği bir dil'le konuĢup anlaĢamıyordu. Bu gerçeğin ayrımına varan sanatçılardan bir bölümü resim sanatının "dil" ve "iletiĢim" sorunlarına dayalı "ressam sonrası soyutlama" (post painterlyabstraction) ile soyut dıĢavurumcu tavırlarına "albeni" ve "hüner" öğesini ilave ederken diğer bir bölümü daha kolay bir çözüm arayıĢı içine girmiĢtir. Öyle ki, belli bir dönemden sonra kısa sürede oluĢturulan bu yeni resim kavrayıĢında izleyici ile sanat eseri arasında akla gelebilecek her türlü psikolojik anlaĢma öğeleri (gerçeküstücü deformasyonlar, lekeci anlayıĢla boyanmıĢ figürler, mekan-zaman ve espas / "space" faktörlerinin birbirine karıĢtığı melankolik görünümler) kullanılmıĢ ve böylece" resim sanatına özgü temel öğelerin dejenerasyonu" ya da bunların "manierism "ine iliĢkin belirtiler açıkça görünür kılınmıĢtır ki aslında Türk halkı ile Yeni Türk resmi arasındaki yapay iletiĢimi oluĢturan öğeler de bunlardır. Belirtilen yapay iletiĢim öğeleriyle 1970'li yıllarda oluĢturulan ve günümüzde de yansımaları olan galericilik anlayıĢı ile Türk Resim Sanatı, belki de Cumhuriyet Döneminin en ciddi sayılabilecek bir bunalım ortamına terk edilmiĢ oluyordu, ĠĢte bunun ayrımına varan ve bu alandaki sorumluluklarını ciddiye alan sanatçılar bu kez her ne pahasına olursa olsun kiĢisel tavır ve üslûp arayıĢlarına (dil arayıĢı) kendi olanakları ile çözüm getirmeye ve sanatçı kiĢiliklerini, coĢku ve heyecanlarını, sadece bu dilin varlığının kabul edildiği sanat çevrelerinde göstermeye baĢladılar. 1980li yıllar, belki de bu açıdan bakıldığında Türk Sanatının geleceğinde bir dönüm noktası olacaktır. 2.2. Dünyadan Kadın Resim Sanatçılarından Örnekler 2.2.1 Bir Tecavüz Kurbanı, Bir Sanatçı ve Bir Kadın: Artemisia Gentileschi Artemisia Gentileschi, 1593 tarihinde Roma‟da doğmuĢtur. Erken barok döneminin en önemli ressamlarından biridir. Ġtalyan ressamın ilk resim eğitimini erken yaĢlarda kendisi gibi ressam olan babası Orazia Gentileschi‟den almıĢtır.” Artemisia, eğitimine ilk olarak renklerin birbirleri ile nasıl karıĢtırıldığını ve nasıl resim yapılacağını öğrenerek baĢlamıĢtır. Çıraklık dönemini babasının yanında geçiren Artemisia, babasının realistik çizgilerinden ilham alarak ve Caravaggio‟nun ıĢık ve gölge karĢıtlığı tekniğini, daha parlak renkler kullanarak geliĢtirerek kendi tarzını oluĢturmuĢtur. Ayrıca, 24 Artemisia‟nın eserleri, bir süre sonra çizgilerinin gerçekçiliği ile babasının eserlerinden sıyrılmaya baĢlamıĢtır.”52 Artemisia, ilk çalıĢmasını, babasının yardımları ile 17 yaĢında yapmıĢtır. Gerçek anlamda ilk eseri olan ve realistik çizgilerden etkilendiğini gözler önüne seren eseri “Susanna and the Elders” ı ise 1960 yılında tamamlamıĢtır. Artemisia bu eserinde, iki adamın seks arzuları ile bir kadını rahatsız etmelerini konu alır. Artemisia‟nın seksüel olarak rahatsızlık edildiğinin göstergesine olduğuna inanılan bu eser, yaĢadıkları ve yaĢadıklarına tepkisini anlattığı resimlerinden bir tanesidir. Ġlerleyen dönemlerde Artemisia sanat akademilerine baĢvurur. Kadınların sanat çevrelerince kabullenilmediği ve dıĢlandığı bir dönem olması sebebiyle akademiler tarafından reddedilmesinin ardından tekrar babasının yanında eğitimine devam eder. “Artemisia, babasının öğrencisi olan Tassi‟den yardım ister ve perspektif öğrenmeye baĢlamıĢtır. Fakat, Tassi‟nin kötü niyeti ile Artemisia‟ya cinsel saldırıda bulunması ile Artemisia‟nın daha sonra eserlerine konu ettiği ve eserlerinin büyük ölçüde etkilendiği kötü dönem baĢlamıĢtır. Tassi Artemisia‟ya saldırısının öğrenilmesinin ardından tutuklanmıĢtır. Olay herkesçe duyularak, kamu tarafından meĢhur bir tecavüz davası haline gelmiĢtir. Fakat, hakim Artemisia‟nın dürüstlüğüne inanmamıĢtır ve Tassi serbest bırakılmıĢtır. Bu olayın üzerine Artemisia, Cravaggio‟nun da resmetmiĢ olduğu “Beheading Holofernes” eserini yapmıĢtır. Tablo, Caravaggio‟nun eseri kadar etkileyici olmamıĢsa da Artemisia intikamını bu eseri ile almıĢtır. Bu eserin hikayesi ise Ģu Ģekildedir; “Asurlu bir komutan olan Holofornes, savaĢmaktan baĢka bir Ģey bilmez. Ġsrail‟in üzerine düzenlediği seferler ile tüm Ġsrail‟i ele geçirir. Güzel bir dul kadın olan Judith ise kavmini kurtarmak isteyen cesur bir kadındır. Judith, kendisinden etkilenen Holofornes‟e sarhoĢ oluncaya dek içki içirir ve sonrasında hizmetçisi ile Holofornes‟in kafasını keser. Bu olaydan sonra Asur ordusu Ġsrail topraklarını terk eder.” Artemisia, bu eserinde Judith‟i kendine benzetirken, Holofornes‟i Tassi‟ye benzetmiĢtir. Bu tablo, Tassi için bir utanç tablosu olmuĢtur.”53 Artemisia bu olayların ardından yakın bir aile dostu olan Peter Antonio Stiattes ile evlenerek Floransa‟ya yerleĢmiĢtir. Burada yeni teknikler öğrenerek tarzını geliĢtirmiĢ ve Accademia Del Disegno‟ya ilk kadın ressam olarak üye olarak kabul edilmiĢtir. Dük Cosimo Medici‟nin desteğini alarak birçok çalıĢmaya imza atmıĢ ve Ģehrin soylu ailelerinden sayısız sipariĢler almıĢtır. Bu dönemde Judith Beheading‟in devamı niteliğinde olan “Judithand her Maidservant” adlı eserini yapan Artemisia, bu eserinde de Judith‟in elinde kılıç ve hizmetçisinin elinde Tassi‟ye benzettiği Holofornes‟in kafasını resmetmiĢtir. 52 http://womenshistory.about.com/od/artemesia/Artemisia_Gentileschi.htm 53 http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/baroque/Artemisia-Gentileschi.html 25 Kadın sanatçıların kabul edilmediği dönemde kendisini ispat etmek için çok fazla çalıĢmıĢ olan sanatçı, yine kadın olması sebebiyle sanat tarihçileri tarafından görmezden gelinmiĢse de feminist sanat tarihçileri sayesinde tablolarına ulaĢılmıĢtır. Sanatçının ölümüne dair bilgilere ulaĢılamamakla beraber 1652 yılında vefat ettiği tahmin edilmektedir. 2.2.2 Tamara Lempicka Tamara Lempicka, 1898‟de Polonya‟da doğmuĢtur. Sanatçı Kübizm‟in modern hali olduğunu düĢündüğü Art Deco akımını benimsemiĢtir. Lempickai Art Deco akımının yanı sıra DıĢavurumculuk, Gerçeküstücülük ve Dadaizm‟den etkilenmiĢtir. Eserlerinde Ģekillerin bilinenin dıĢında abartılı yansıtıldığı, modern yaĢamın sınırlarının, gözlemlerinin keskin hatlarla açıkça gözler önüne serdiği görülmektedir. Sanatçı, 1930‟lu yılların baĢında tanınan, popüler bir sanatçı durumuna yükselmiĢtir. Erotizmi eserlerinde cesurca kullanan sanatçının en çok ilgi gören eseri Adem ve Havva‟yı modern bir Ģekilde konu ettiği tablosu olmuĢtur. Bir diğer önemli eseri ise 1925 yılında Alman dergisi için resmetmiĢ olduğu kızının portresidir. Sanatçı, 1980 yılında Meksika‟da hayata veda etmiĢtir. 2.2.3 Devrimin, AĢkın ve Acıların Kadını: Frida Kahlo Frida Kahlo 1907 yılında Meksika‟da doğmuĢtur. Fakat kendisi doğum tarihini Meksika devrimine denk gelen 7 Temmuz 1910 olarak kabul etmiĢtir. “Babasının erkek çocuğu istediği dönemde doğan Frida, babasını mutlu etmek adına erkek kılığına girmiĢ feminist bir sanatçıdır. Tablolarında feminizm‟in izlerine rastlamak mümkündür. Frida, eserlerinde yaĢadığı talihsiz kazanın ardından yatağa bağımlı kalıĢını, çocuk sahibi olmak istemesine rağmen sağlık Ģartları dolayısı ile anne olamayıĢını ve hayatının diğer acı taraflarını konu etmiĢtir. Frida için bir eleĢtirmen Ģu sözleri söylemiĢtir: „ Bu olağandıĢı insanın yaĢamını ve eserlerini birbirinden ayırmak imkansızdır. Resimleri onun biyografisi‟. Frida‟nın kendi ifade ediĢi ile hayatında iki büyük kaza olmuĢtur. Ġlki küçükken geçirdiği çocuk felci ile yatağa bağımlı kalması, ikincisi ise çocuk sahibi olamayacağını öğrenmesi olmuĢtur. Frida eserlerini hiçbir toplum kaygısı taĢımadan ve bir bütünlük akıĢı gözetmeden yaĢamını anlatan bir hikaye yazar gibi resmetmiĢtir.”54 Ölümden sonrası için “Yatarak çok fazla vakit geçirdim.” diyen sanatçı 13 Temmuz 1954‟de vefat etmiĢtir. Külleri günümüzde müze olan Mavi Ev‟de sergilenmektedir. 54 http://www.ic.arizona.edu/ic/mcbride/ws200/gentil.htm 26 2.2.4 Louise Bourgeois Bourgeois, 1911 yılında Paris‟te doğmuĢtur. Babası dokuma halı onarımcısı olan Bourgeois, 12 yaĢında duvar halıları için çizim yapmaya baĢlamıĢtır. Paris Sorbonne‟de matematik eğitimi alan Bourgeois‟in geometri alanında yaptığı çalıĢmalar, kübist çizimlerinin alt yapısını oluĢturmuĢtur. “Bourgeois‟in babası çok sert ve sinirli bir adamdır. Annesini evdeki bakıcıyla defalarca aldatmıĢtır. Bourgeois babasına bu yüzden saygı göstermez, akĢam yemeklerinde yemek masasında onu rezil edermiĢ. Bourgeois „babam sürekli konuĢur bana bir Ģeyler söylemem için fırsat vermezdi. Bende o zamanlarda ekmeklerle küçük Ģeyler yapmaya baĢladım. Benim ilk sanatsal ürünüm odur. Eğer biri sürekli konuĢuyorsa ve söylediği Ģeyler sizi acıtıyorsa kendinizi oyalayacak Ģeyler yapın” 55 açıklamasını yapmıĢtır. Eğitimine Ecole de Louvreve Ecoledes Beaux-Arts‟da devam etmiĢ, Robert Goldwater ile evlenerek New York‟a yerleĢmesinin ardından da Art Students League of New York „da eğitim görmüĢtür. Bourgeois, resim çalıĢmalarına 1930‟lu yılların baĢlarında baĢlamıĢtır. Eserlerinin birçoğu soyut çalıĢmalar olmakla beraber, pek çok eseri çocukluğundan iz bırakan anıları konu edinmiĢtir. Öfke, ihanet ve kıskançlık hisleri eserlerinde göze çarpmaktadır. Küçükken babasından gördüğü aĢağılanma hissi ile “Babanın Yok Edilmesi” eserini resmetmiĢtir Resim çalıĢmalarının yanı sıra 21. Yüzyıl Amerikan heykel sanatının öncüsü olmuĢtur. AlmıĢ olduğu matematik eğitiminin de katkısı ile 1947‟de baĢlayan heykel çalıĢmalarında varoluĢçu düĢünceyi benimsemiĢtir. Birçok ödülün sahibi olan Bourgeois, 1982 yılında New York Modern Sanatlar Müzesi‟nde sergi açmıĢ ilk kadın sanatçıdır. Aynı zamanda Boston Massachusetts Güzel Sanatlar Fakültesi e Brooklyn-Pratt Enstitüsü tarafından “Onur Ödülü” almıĢtır. 2008 yılında Yönetmen Amei Wallach ve MArion Cajori tarafından, yaĢamının son 12 yılında tamamladığı en ünlü eseri Mamanı konu alan, “Louise Bourgeois: TheSpider, The Mitress And The Tangerine” belgesel filmi yapılan sanatçı 2010 yılında hayata veda etmiĢtir. 2.2.5 Marina Abramovic Marina Abramoviç 1946 yılında Yugoslavya‟da doğmuĢtur. Abramoviç, fiziksel ve zihinsel potansiyelinin sınırlarını zorlayan bir vücut sanatçısıdır. “Marina Abramoviç, eserlerinde vücudunu kontrol edebilmeyi sanatının bir uzantısı haline getirerek, kendi üzerinde deneyimlediği durumları esas almıĢtır. Hatta vücudunu kırbaçlamak, buz kütleleri içerisinde dondurmak ve parçalara ayırmak gibi deneyleri olmuĢtur. Deneyimlerinde ölüm tehlikesi atlattığı durumlar da meydana gelmiĢtir. 55 http://www.cafrande.org/bir-orumcek-yavrusu-louise-bourgeois-selma-aydemir-2/ 27 Sanatçı 1975‟te kendisi gibi sanatçı olan Frank Uwe Laysiepen ile tanıĢtı ve yirmi sene süren iliĢkileri boyunca birlikte çalıĢarak pek çok eser meydana getirmiĢlerdir. Abramoviç, Laysiepen ile birlikte vücutlarının baskı durumlarındaki tepkilerini ölçtükleri gösteriler düzenleyerek, müzelerde canlı birer tablo gibi kendilerini sergilemiĢtirler.” 56 Kendisini performans sanatının büyükannesi olarak tanımlayan sanatçı, performans sanatını ve fikirlerini genç sanatçılara aktarmak için 1994-2004 yılları arasında Almanya‟daki Braunschweig Sanat Üniversitesi‟nde profesörlük yapmıĢtır. Günümüzde çeĢitli sanatçılara eğitim atölyeleri düzenlemeye devam etmektedir. 2.3. Dünya Ülkelerindeki ve Türkiye’deki Kadın Sanatçıların Sorunları 2.3.1. Dünyadaki Kadın sanatçılara bakıĢ Ġnsanoğlunun yaratılıĢından günümüze kadar, her toplumda kadın ve erkek arasında cinsiyete dayalı farklılıklar gözlenmektedir. Kadınlar yaradılıĢı gereği yaratıcı varlıklardır. Tarihsel sürece baktığımızda, kadın sanatçıların, doğal özellikleri ve toplumsal baskılar sebebiyle erkek sanatçılara kıyasla daha az sayıda oldukları görülmektedir. Türk toplumunda da kadına verilen değer ve ayrıcalıklar zamanla değiĢerek, kadınların birey olarak yaĢama ve sanatçı olarak üretme cesaretini kendinde bulmalarını sağlamıĢtır. Bu sayede kadınlar artık gerekli bilgi birikimi ve yetenekleri doğrultusunda gerekli alt yapıyı hazırlayabilecekleri eğitimi almaları konusunda hak sahibi olmuĢlardır.57 Kadın sanatçıların tarih boyunca sınırlarından arınması, dıĢ dünyaya açılarak kendilerini ifade etmesi uzun zaman almıĢtır. Ancak günümüzde bu durum kadınların lehine olacak Ģekilde değiĢmiĢ, kadın sanatçılar her alanda kendilerini kabul ettirmeyi baĢarmıĢ ve sanatın tüm dallarında büyük baĢarılara imza atmıĢlardır. 2.3.2. Dünyada Kadın sanatçıların yaĢadıkları sıkıntılar Tarih boyunca cinsiyet ayrımına maruz kalarak sanatları değer görmeyen kadınların, kendilerini ifade edebilmeleri ve kendilerini kabul ettirmeleri uzun zaman almıĢtır. Sanat alanında kendilerini ifade edebilmelerinin yanı sıra gerekli eğitimlerini görebilmek adına Sanat Akademilerinde eğitim görmeleri de kadınların büyük uğraĢlarının bir sonucudur. Kadın sanatçıların ortaya çıkması ise 19. 56 http://www.ic.arizona.edu/ic/mcbride/ws200/gentil.htm 57 Mümtaz SAĞLAM, Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası, Sanat Koleksiyonu I, Batılı Anlamda Türk Resim Sanatının GeliĢme AĢamaları, s.161-164. 28 Yüzyıldan sonrasında görülmektedir. Kadın sanatçılar kendilerini kabul ettirmelerinin ardından pek çok ünlü eserlere imza atmıĢlardır. Fakat bir çok kadın sanatçı eserlerinde yaĢadıkları kötü olayları, hayatlarını konu edinmiĢtir. Bu eserlere bakıldığında, aslında kadınların hala erkeğin bedensel gücü ile ezilmeye çalıĢıldığını açıkça görebilmekteyiz. YaĢadığı talihsizlikleri konu edindiği eserleri ile ünlü olan kadın sanatçı Artemisia Gentileschi, kadınların sanat çevrelerince kabullenilmeyip dıĢlandığı dönem olması sebebiyle eğitim görme isteğinin akademilerce reddedilmesinin ardından, babasının çırağı olan Tassi‟den yardım istemiĢ ve Tassi tarafından cinsel saldırıya uğramıĢtır. Bu olayın duyulması ile toplum tarafından dıĢlanmıĢ, hakimin kadın olduğu için kendisine inanmayarak, kendisine saldırıda bulunan Tassi‟yi serbest bırakmasının ardından psikolojik bunalımlar geçirmiĢtir. YaĢadığı talihsizlikler eserlerin konu olmuĢtur. 2.3.3. Türk Kadın Sanatçılarına BakıĢ ve Türk Kadın Sanatçılarının Sorunları 2.3.3.1. Türkiye’de Resim sanatında Kadın sanatçılara bakıĢ Türkiye‟de kadınların kendilerini resim sanatında ifade etmesi 1900‟lü yıllara dayanmaktadır. Ġlk kadın ressam olan Mihri MüĢfik, 1886 yılında doğmuĢtur. Kadınlara sanat eğitimi vermek amacıyla kurulan Güzel Sanatlar Fakültesi olan Ġnas Sanayi-i Mektebi ise 1914 yılında kurulmuĢ ve 1920‟den sonra kız-erkek ayrımını kaldırmaya hizmet vermiĢtir. Okulun açılmasında Mihri MüĢfik‟in büyük katkıları bulunmaktadır. Türkiye‟de Cumhuriyet‟in ilanı ile birlikte kadına özgürleĢme fırsatı sağlanmıĢtır. Kadına tanınan yasal haklar ile hukuksal bir koruma altına alınmıĢtır. Bu süreçle birlikte kadınlar sanatta da etkin bir rol oynamaya baĢlamıĢ ve eserleri baĢarılı iĢlere imza atmıĢlardır. Uluslar arası sanat ortamının modern olan ancak Ġslam ülkesi olan Türkiye kadın sanatçılarının resimlerindeki konuyu ve nasıl temsil ettiğini merak etmesi ile uluslararası bir boyut kazanmıĢtır. 2.4 Türk Sanatçılarından Örnekler 2.4.1 Celile Hikmet (1883 - 1956) Ġlk kadın ressamlarımızdan biri olan Celile Hikmet, 1883 yılında Ġstanbul‟da doğmuĢtur. Ġlk sanat eğitimini babası Enver PaĢadan almıĢtır. Erken yaĢlarda ailesinin de saraya yakınlığı ve saray ressamı Fausto Zonaro‟dan aldığı resim eğitimi sayesinde resim hayatına baĢlar. Genel itibari ile bakacak olursak natürmort da yapmasına rağmen Celile Hanım tam anlamı ile bir portre sanatçısıdır. Ġlgisini en çok çeken konuların baĢında ise „çıplak‟ gelir. Hamamda çıplak en çok kullandığı konular 29 arasındadır. Boya kullanımında kalın opak boyayı neredeyse hiç kullanmayan Celile Hanım, pastel renklerin hakim olduğu resimler yapar. Portrelerinde genellikle aile içindeki dostlarını ve akrabalarını ele almıĢ, resimsel açıdan ise bu portrelerde ifade bakıĢlarla ve duruĢlarla güçlendirilmiĢtir, resimlerini güçlendiren asıl unsur da budur. 58 2.4.2 Mihri Rasim MüĢfik (1886 - 1954) “Mihri MüĢfik Hanım,1886 yılında Ġstanbul‟da doğmuĢtur. Cumhuriyetin ilanından sonra Atatürk'ün portresini yapan ilk Türk ressamı Mihri Hanım'dır. Bilindiği üzere Mihri Hanım batıda eğitim gören ilk kadın ressamımızdır. MeĢrutiyet döneminde kızlar için açılan Ġnas Sanayi-i Nefise Mektebi'nin tek kadın hocasıdır.”59 Babası Mehmet Rasim PaĢa Askeri Tıbbiye Nazırıdır. Mihri MüĢfik ilk olarak dönemin saray ressamı olan Fausto Zonaro‟dan dersler almasının ardından Fransız elçisinin eĢinden aldığı sahte pasaport ile Roma‟ya kaçarak Ġtalya ve Fransa‟da çeĢitli sanat okulları ve sanat atölyelerinde resim eğitimi almıĢtır. Mihri MüĢfik‟in tablolarında kübizmin ve ekspresyonizmin etkileri de görülmektedir. “En önemli eseri ise „Naile Hanım‟ portresidir. Ayrıca Atatürk için yapmıĢ olduğu portre çalıĢmasını bizzat kendisi Çankaya‟da Atatürk‟e teslim etmiĢtir. Resim alanındaki çalıĢmalarındaki baĢarısı ve donanımı ile Ġlk Türk Kadın Ressam ünvanı almıĢtır.”60 2.4.3 Müfide Kadri (1889 - 1911) “Müfide Kadri 1889 yılında Ġstanbul‟da doğmuĢtur. Müfide Kadri, resim ve güzel sanatların tüm alanlarında yeteneğinin keĢfedilmesinin ardından resim, müzik, piyano, keman ve ud gibi enstrümanların eğitimini almıĢtır.” 61 Dönemin Dersaadet Ġnas Ġdadisi‟nde resim ve müzik öğretmeni olarak görev almıĢtır. Ġlk kadın ressamlarımızdan biri olan Müfide Kadri daha çok portre ve figür alanında eserler üretmiĢtir. 1911 yılında Ġstanbul Opera Cemiyeti Salonu‟nda üç yağlıboya ve bir pastel resmi sergilenmiĢtir. Ayrıca bazı eserleri Münih‟te sergilenerek altın madalya kazanmıĢtır. “Müfide Kadri genç yaĢta yakalandığı hastalık sebebiyle 1912‟de yaĢama veda etmiĢtir. Ölümünün ardından eserleri babası Kadri Bey tarafından satılmak üzere Osmanlı Ressamlar Cemiyeti‟ne verilmiĢ ve elde edilen gelir cemiyete bağıĢlanmıĢtır.”62 58 Lebriz sanal dergi 59 www.isteatatürk.com 60 Toros,s.34. 61 Toros,s.36. 62 Giray,s.42-43. 30 2.4.4 Belkıs Mustafa (1896 - 1925) Belkıs Mustafa 1896 yılında Ġstanbul‟da doğmuĢtur. Küçük yaĢta annesinden piyano öğrenmiĢtir. Belli bir sanat görüĢü olan ailesi sayesinde ortaokul bittikten sonra eğitimini Sanayi-i Nefise„de devam ettirir. “1882‟de açılan ve yalnızca erkek öğrencileri okutan Sanayi-i Nefise Mektebi 1914‟te karma eğitime geçmiĢtir. Belkıs Mustafa‟da ilk kız öğrencilerden biri (3. öğrenci) olmuĢtur.” 63 Bir ressam için en önemli deneyimlerden biri olan açık hava çalıĢmalarıyla yeteneğini geliĢtirdi. Bu geliĢimi Heybeliada, Büyükada, farklı yer ve açılardan Boğaz peyzajlarında görebilirsiniz. 2.4.5 Melek (Ziya) Celal Sofu (1896 - 1976) 1896 yılında Ġstanbul‟da doğmuĢtur. Ġlk Türk kadın ressam ve heykeltıraĢlarındandır. Resim ve heykel sanatı dıĢında, iĢleme, hat ve tezhip gibi el sanatları ile de ilgilenmiĢtir. Ġnas Sanayi-i Nefise Mektebi‟ne konuk öğrenci olarak katılan Sofu, burada Nazmi Ziya Bey‟in atölyesinde çalıĢıp kendini yetiĢtirmiĢtir. Ailesinin desteği ile Paris‟e gidip bir süre Julian Akademisi‟nde resim eğitimi almıĢtır. Türk iĢlemeleri ve eski yazı ustaları hakkındaki kitapları Melek Celal Sofu‟nun sanat dünyasına yaptığı en büyük katkı kabul edilir. “1976 yılında Münih‟te hayatını kaybetmiĢtir. Ġstanbul Resim Heykel Müzesinde ve Rezan Has Müzesinde eserleri bulunmaktadır.” 64 2.4.6 Fahr el Nisa Zeid (1901-1991) 1991 yılında Ġstanbul‟da doğmuĢtur. Aliye Berger ve Cevat ġakir Kabaağaçlı‟nın kardeĢi olan sanatçı, Nejat Devrimin annesidir. 1933 yılında altı resim sanatçısı tarafından kurulan D Grubu‟na katılmıĢ olan sanatçı, on dört sanatçısı ile birlikte 11. sergide eserlerini yayınlamıĢtır. Paris, Londra, New York, Zürich Brüksel, Dublin, Bristol gibi bir çok Avrupa Ģehirlerinde sergiler düzenlemiĢtir. 1972‟de tavuk kemiklerini kullanarak düzenlediği resim-heykel arası anıtsal çaptaki figürleri sergilenmiĢtir. “Sanatçı serbest fırça hareketleri kullanarak lirik soyutlama tarzında eserler üretmiĢtir. Sanatçının yurt içinde ve dıĢında müzelerde eserleri bulunmaktadır.” 65 2.4.7 Nermin Faruki (1904-1991) Türkiye‟nin ilk kadın heykeltıraĢıdır. Aynı zamanda Türkiye‟de ilk heykel sergisini açan kadın sanatçımızdır. Cumhuriyet‟in ilk kuĢağını oluĢturan sanatçılar arasında bulunan Nermin Faruki 63 www.isteatatürk.com 64 Ġstanbul kadın müzesi 65 www.biyografinet.com 31 Mısırdan Ġstanbul‟a taĢınan bir aileden gelmektedir. Babası Türkiye‟nin ilk parfümeri fabrikatörü olan Ahmed Faruki‟dir. Nermin Faruki‟nin sanat hayatındaki baĢarısında babasının rolu büyüktür. “Renkli kiĢiliğiyle tanınan sanatçı Türkiye‟nin ilk cankurtaranı, ilk bronz, büstünü yapan kadın heykelci onuruna sahiptir. Yurda döndükten sonra daha ziyade resim ve seramik üzerine de çalıĢmalar da bulunmuĢ heykel alanında daha çok büst çalıĢmalarına ağırlık vermiĢtir. “ 66 2.4.8 Sabiha BengütaĢ (1904-1992) 1904 yılında dünyaya gelen Sabiha BengütaĢ, babasının ġam'da görevlendirilmesiyle eğitimini ġam'da Fransız Katolik Okulu'nda yapmıĢtır. Güzel sanatlara olan ilgisinden ve yeteneğinden dolayı henüz liseyi bitirmeden 16 yaĢındayken Sanayi-i Nefise Mektebi‟in resim bölümüne kaydolmuĢtur. Sonraki yıllarda okulun heykel bölümüne ilk kız öğrenci olarak alınmıĢtır. “1938 yılında Atatürk ve Ġnönü için açılan heykel yarıĢmasında birincilik ödülü almıĢtır. Ġnönü heykeli Mudanya'da Atatürk heykeli ise Çankaya KöĢkü'nün bahçesinde, bulunmaktadır. Uzun yıllar sanat çalıĢmalarına katkısını sürdüren BengütaĢ, 1992 yılında yaĢamını yitirmiĢtir.” 67 2.4.9 Hale Asaf (1905-1938) 1991 yılında Ġstanbul‟da doğmuĢtur. Küçük yaĢta Ġngilizce, Rumca, Fransızca ve Ġtalyanca öğrenen sanatçı Notre Dame de Sion Fransız okulunda eğitim görmüĢ maddi sıkıntılar sebebiyle yurda dönerek Nefise Sanayi-i Mektebi‟nde eğitimini tamamlamıĢtır. Sanatçı, ressam olan teyzesi Mihri MüĢfik Hanım‟dan ve Namık Ġsmail‟den dersler almıĢtır. Eğitimini tamamlamasının ardından Bursa‟da öğretmenlik yapmaya baĢlayan sanatçı 1929 yılında kurulan Müstakil Ressamlar ve HeykeltraĢlar Birliğine katılmıĢtır. Kuvvetli bir desen yeteneğine sahip olan sanatçı portre ve figür ağırlıklı olarak çalıĢmıĢtır. Sanatçı, konunun sadece araç olduğu ve duygudan yalıtılamayacağını savunmuĢtur. Ġlk sergisini üye olduğu grup ile birlikte Ankara Etnografya Müzesi‟nde açan sanatçı altı adet portre ve bir manzara çalıĢmasını sergilemiĢtir. ” Ġkinci sergisi ile yine grup ile birlikte Cağaloğlu Türk Ocağı‟nda açılmıĢtır. Sağlık problemleri yaĢayan sanatçı 1938 yılında Paris‟te vefat etmiĢtir. Sanatçının pek çok yapıtı Fransa‟da kalmıĢtır.” 68 2.4.10 Eren Eyüboğlu (1907-1988) Romanya‟nın YaĢ kentinde doğan Eren hanımın asıl adı Ernestin Letoni‟dir. Eğitimini YaĢ Güzel Sanatlar Akademisi ve 1926 da gittiği Paris‟te Andre Lhoth‟un atölyesinde almıĢtır. Aynı yıl Bedri Rahmi ile tanıĢıp ona aĢık olup 1936 yılında onunla evlenmek üzere Türkiye‟ye gelmiĢtir. 1939‟ da 66 Edebiyat ve sanat akademisi s.45 67 www.SabihabengütaĢ.com 68www. Ġstanbulkadınmüzesi.com 32 oğlunun hastalığıyla uğraĢtığı yıllarda çalıĢmaları portre ve natürmort yönelir. Eserlerinde desene önem veren renkçi ve lekeci bir üslupta çalıĢmıĢtır.1950 den sonra Anadolu‟nun motifleri ve temaları resimlerine girer. “Sanatçıların Anadolu‟ya açılmasında o dönemin “Anadolu Kübizmi” adı verilen hareketinin etkisi olmuĢtur. “ 69 2.4.11 Bedia Güleryüz (1908 - 1991) Babası hat sanatçısı olan Bedia Güleryüz 1908 yılında Ġstanbul‟da doğmuĢtur. Eğitimine Ġnas Sanayi-i Mektebi‟nde baĢlayan Güleryüz, Feyhaman Duran‟dan dersler almıĢtır. Daha sonra Berlin‟de iki yıl Güzel Sanatlar Akademisi‟nde eğitim alan sanatçı bir yıl kadar New York‟ta çalıĢmıĢtır. Eserlerinde doğayı konu alan sanatçı bir süre açık hava ressamlığı yapmıĢtır. Birçok resmi ve özel koleksiyonda eserleri bulunan sanatçı 1991 yılında vefat etmiĢtir.70 2.4.12 Füreya Koral (1910-1997) ġakir paĢanın torunu ve Fahrünnisa Zeyd ile aynı ailedendir Notre dame de Sion kız lisesi ve Ġstanbul Darülfünun felsefe bölümünden mezun olmuĢtur. Tedavi için gittiği Ġsviçre‟de amatörce baĢlayan seramik çalıĢmaları Lozan‟daki eğitiminden sonra Paris‟te devam eder. Eserlerinde özellikle çinicilik tekniğine yoğunlaĢmıĢtır. 1955 yılında Cannes‟de uluslararası seramik yarıĢmasında gümüĢ, 1962 Prag uluslararası seramik yarıĢmasında altın madalya ödüllerini almıĢtır. “1986 yılında ise NeĢe Erdok ile birlikte Sedat Simavi Vakfı Görsel Sanatlar ödülünü almıĢtır. Ankara Ulus ÇarĢısındaki duvar panoları(1962), Ġstanbul Manifaturacılar ÇarĢısındaki duvar panosu (1969), Ġstanbul Divan Pastanesi, Hilton, Sheraton, Ankara Marmara Oteli duvar panoları yapıtlarından bazılarıdır.” 71 2.4.13 Leyla Gamsız (1921 - 2010) Leyla Gamsız 1921 yılında Ġstanbul‟da doğmuĢtur. Sanatçının resim yeteneği hocası ressam EĢref Üran tarafından keĢfedilmiĢtir. Ġstanbul Güzel Sanatlar Akademisi‟nde eğitim görmek isteyen sanatçı o dönem yalnızca ortaöğretim mezunlarının kabul edildiği Akademiye giremeyerek Coğrafya eğitimi almaya baĢlamıĢtır. Coğrafya bölümünü bitirmesinin ardından Yüksek Resim Bölümü‟nde eğitim gören sanatçı Türk resminin mihenk taĢı Bedri Rahmi Eyüboğlu ile çalıĢır. Leyla Gamsız, 1947 yılında bir grup Eyüboğlu öğrencisiyle birlikte “10‟lar” adlı grubu kurar. 1953 senesine kadar aktif olan bu grup, Eyüboğlu‟nun yolundan giderek Doğu ile Batı‟yı sentezlemek ve Türk resmini daha ileri götürmek amacını taĢımıĢtır. Sanatçı sürekli yer değiĢtirmesi sebebiyle 69 Türkiyede Resim Sanatı s.68 70 www.sanat hayatı.com 71 www.biografi.net.com 33 gözlemlerini eserlerine yansıtmıĢtır.“1964 ve 1967‟de iki kez Akademi Ödülü kazanan, eserlerinde yalın bir hava taĢıyan Gamsız, 2000‟de Atatürk Kültür Merkezi‟nde açtığı Retrospektif Sergi‟de resim yapmayı bıraktığını açıklar. Sanatçı 2010 yılında yaĢama veda eder.“ 72 2.4.14 Alev Ebüzziya (1938- ) 1938 yılında doğmuĢtur. 1956 yılında Ġstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi‟nde heykel ve Füreye Atölyesi‟nde seramik çalıĢmaları yapmıĢtır. 1969 yılında Kopenhag‟da kendi atölyesini kurmuĢtur. Ġstanbul EczacıbaĢı Seramik Fabrikası ve Kopenhag Danimarka Kraliyet Porselen Fabrikalarında çalıĢmalarını sürdürmüĢtür. Füreya Koral‟ın özel öğrencisi olarak seramik çalıĢmalarına baĢlayan sanatçı; iki yıl boyunca çalıĢmalarını sürdürmüĢtür. Bu çalıĢmalarından edindiği birikimi ile 1958 yılında Almanya‟ya gitmiĢtir. Bir taraftan Höhr-Grenzhausen seramik fabrikalarında çalıĢırken diğer taraftan seramik çamuru bileĢimleri üzerine araĢtırmalar yaptımıĢtır. “Danimarka ve Ġngiltere‟deki Kraliyet Koleksiyonları, Japonya Ġmparatorluk Sarayı ve Rotterdam „daki Boymans van Beunıngen Müzesi Ebüzziya‟nın eserleriyle dikkat çekmektedir.” 73 2.4.15 Jale YılmabaĢar (1939- ) 1939 yılın da Samsunda dünyaya gelmiĢtir. Liseyi Amerika‟da okuduktan sonra Sanat eğitimine Türkiye‟de devam etmiĢtir. Seramikle resmi bir arada yürüten sanatçı öğrenimi sırasındaki stajlarını Almanya‟da tamamlamıĢtır. Sanatçı kendini canlı renklerin ustası olarak tanımlıyor. Horoz, göz, kuĢ ve köprü figürlerini eserlerinde çok kullanıyor. “Renkleri Anadolu geleneklerini sanatına yansıtan YılmabaĢar‟ın sanat baĢarısı sadece seramik ve resimle kalmamıĢ; klasik bale, gazetecilik, yazarlık, kumaĢ ve halı desenlerini uygulama ve daha bir çok alanda varlığını göstermiĢtir. Türkiye‟de ve yurt dıĢında altın madalyalarla ödüllendirilmiĢtir.”74 2.4.16 Tomur Atagök (1939- ) 1939'da Ġstanbul'da doğmuĢtur. Robert Koleji mezunu olan Tomur Atagök, 1965 yılında Amerika da Yüksek Lisans derecesini alarak Türkiye‟ye dönmüĢtür. 1980-1984 yılları arasında Mimar Sinan Üniversitesi, Resim Heykel Müzesi Müdür Yardımcılığı görevini üstlenmiĢtir. “Sanatın, sanatçı yaratıcılığının dıĢında, izleyicinin yapıt aracılığıyla iĢtirak ettiği ve her izleyiciyle değiĢen, yaĢayan ikili bir eylem olarak gören Atagök, izleyicinin yapıtın içinde, kendisinin ve çevrenin yansımalarını da 72 www.turkishpaintings.com 73 www.koleksiyon.com 74 Toros s.69 34 izleyebileceği metal gibi yansıtıcı yüzeyler üzerine çalıĢmalarını yıllardır sürdürdü. “75 Çoğu kez yurtdıĢında Türkiye'yi temsil eden ve halen Öğretim Üyeliği görevini yürüten sanatçı yurt içinde ve yurt dıĢında 31 kiĢisel sergi açmıĢ ve 8 ödülü vardır. 2.4.17 NeĢ’e Erdok (1940-) 1940 yılında Ġstanbul‟da doğmuĢtur. Ġstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Resim Bölümünden mezun olmuĢtur. Devlet tarafından Fransa‟ya gönderilip eğitimini tamamlayınca Ġstanbul‟a dönmüĢtür. “Resimlerindeki göstergeler, bu çizgi içinde değerlendirebileceğimiz diğer sanatçılara göre daha ilginçtir. Bir baĢka açıdan bakıldığında, kendi gerçeğine yaklaĢamayanın gerçekçi olma Ģansı da yoktur. Erdok‟un topluma yönelttiği eleĢtiri, kendi beniyle hesaplaĢmanın gerekçelerini oluĢturur. Bu nedenle O, resimlerindeki figürlerinin toplamıdır bir bakıma.” 76 1990 yılında Profesör olarak atanmıĢtır. 2008 yılında ise Mimar Sinan Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Resim Bölümü‟nde ders vermeye baĢlamıĢtır. 2.4.18 Ġpek Duben ( 1941- ) 1941 yılında Ġstanbul‟da doğmuĢtur. New York „ta sanat eğitimi aldıktan sonra ġikago Üniversitesi‟nde master‟ını siyaset bilimi üzerine yapmıĢtır. Doktora eğitimini de Mimar Sinan Üniversitesi‟nde tamamlamıĢtır. Sanatçı kitaplarında, multimedia yerleĢtirmelerinde, video ve resimlerinde kimlik, göç, kültürel konuları ele alır. Sanatın yanında siyaset bilimi ve sosyoloji alanlarında aldığı eğitimin etkileri kimlik, cinsiyet, göç, kültürel önyargılar gibi konulara getirdiği eleĢtirel perspektifle iĢlerine yansımıĢtır. Sürekli sergileri ile sanat çalıĢmalarını sürdüren sanatçının sanat ve eleĢtiri üzerine yayınları bulunmaktadır.77 2.4.19 Seyhun Topuz (1942- ) “Bugün akıllarda geometrik, soyut,demir heykelleriyle yer etmiĢ olan Seyhun Topuz, sanat yaĢamına ilk adımlarını atarken, demirin yanı sıra ahĢap, taĢ ve pleksiglas gibi farklı malzemeleri de denemiĢ bir sanatçıdır”. 78 Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Yüksek Heykel Bölümü‟nü bitirip aynı kurumda asistan olarak görev yapmaya baĢlamıĢtır. 1978 1984 yılları arasında çalıĢmalarını New York‟ta sürdürmüĢtür. 1990 yılında “Yılın Heykel Sanatçısı” ödülünü almıĢtır. Sayısız özel ve grup koleksiyonları yanı sıra tv programlarında sanat programları yapmıĢtır. 75 Toros s.71 76 Mehmet Ergüven, “NeĢ‟e Erdok”, Bilim Sanat Galerisi Yayınları, Ġstanbul 1997 77 www.lebriz.com 78 Soyutun Evrimi s.38 35 2.4.20 AyĢe Erkmen (1949- ) AyĢe Erkmen, Ġstanbul‟da doğmuĢtur. 1977 yılında Mimar Sinan Üniversitesi, Heykel bölümünden mezun olmuĢtur. “Sanatçı sadece heykel ile uğraĢmıyor, fotoğraf, video ve de yeni bir sanat dalı olan "yerleĢtirme" konusunda yurtiçi ve yurtdıĢı etkinliklerde öne çıkmıĢ bir sanatçı.” 79 1998-1999 yılları arasında Kassel Sanat Akademisi‟nde Arnold Bode Profesörü olarak ve 2000-2007 yılları arasında Frankfurt Staedelschule‟de öğretim görevlisi olarak çalıĢmıĢtır. 2002‟de Maria Sibylla Merian ödülünü almıĢtır. Son 20 yıldır yerli ve yabancı müzelerde, uluslararası galerilerde ve bienaller de iĢleri kesintisiz olarak sergilenmektedir. AyĢe Erkmen Ġstanbul ve Berlin arasında sanatına devam etmektedir. 2.4.21 Ġnci Eviner (1956- ) “Bilinçaltındaki arzu ve kaygılarını ifade ettiği desen temelli yapıtlarıyla tanınmıĢtır. Akademik sanat eğitiminin öngördüğü klasik figür anlayıĢını reddetmiĢ, insan, gövdesine duyduğu yoğun ilgiyi ifade etmenin farklı biçimlerini araĢtırmıĢtır. 1956 yılında Ankara‟da doğmuĢtur. 1980 yılında Ġstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi, Resim Bölümü‟nden mezun olup ilk kiĢisel sergisini 1986‟da Ġstanbul‟da açmıĢtır.” 80 Ayrıca Amerika BirleĢik Devletleri, Meksika, Almanya, Belçika, Danimarka, Fransa ve Ġtalya‟nın baĢlıca çağdaĢ sanat merkezlerinde gerçekleĢtirilen grup sergilerine davet edilmiĢtir. 1998 yılından bu yana Yıldız Üniversitesi, Sanat ve Tasarım Fakültesi‟nde ders veren Eviner, 2006‟da Mimar Sinan Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi‟nden doktorasını almıĢtır. 2.4.22 Handan Börüteçene (1957- ) “1957 yılında Ġstanbul‟da doğmuĢ heykel sanatçısıdır. Kültürel kimlik sorununu eski uygarlıkların günümüze uzantılarında, "yeryüzünün belleği" içinde irdelediği yapıtlarıyla tanınır. Sanat eğitimine 1975 yılında Ġstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Seramik Bölümü'nde Sadi Diren atölyesinde baĢlamıĢtır. Yüksek okunu ise Paris Güzel Sanatlar Akademisinde Jean Clos'un heykel atölyesinde yapmıĢtır.” 81 Börüteçene, 1983'te Mimarlar Odasının "Sorunlarımız" konulu Görsel Anlatım YarıĢması'nda heykel dalında Birincilik Ödülü'nü, 1985'te Ġstanbul Sanat Bayramı Yeni Eğilimler Sergisi'nde "Büyük 79 www.ayseerkmen.com 80 www.incieviner.com 81 www.handanbörtecene.com 36 Ödül"ü almıĢ, 1994'te de Ġstanbul BüyükĢehir Belediyesi Heykel Yamması'nda ödül alan "Ġstanbul Kitabı" adlı heykeli Saraçhane Parkı'na yerleĢtirilmiĢtir. Sanatçının ġiĢhane Meydanı'nda Sarkuysan Binası önünde de bir heykeli bulunmaktadır. 2.4.23 Selma Gürbüz (1960-) 1960 yılında Ġstanbul‟da doğmuĢtur. Sanat eğitimine Ġngiltere‟de baĢlamıĢtır. Daha sonra Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Resim Bölümünden Mezun olmuĢtur. 1986 yılından 2013 yılına kadar 50 „yi aĢkın kiĢisel sergisi vardır. Tiyatro ve filmlerde sahne tasarımı ve sanat yönetmenliği yapmıĢtır. 2.4.24 ġükran Moral (1963- ) “1963 yılında Samsunda doğmuĢtur. Roma‟da Roma Güzel Sanatlar Akademisi‟ni bitiren sanatçı 1994‟ten beri performans, video ve enstalasyon çalıĢmalarıyla bir çok kiĢisel sergi gerçekleĢtirmektedir. Dünya çağdaĢ sanatında ilk kez bir kadın kendini Ġsa‟nın yerine koymuĢtur. Bu sanat tarihinde çok iĢlenen ikonografik bir iĢtir. ġükran Moral Türkiye'de performans sanatının öncü isimlerindendir. ÇalıĢmaları kadının toplumdaki yerini sorgulamakta ve özellikle kadına ve marjinalleĢtirilen alt kültürlere karĢı Ģiddete odaklanmaktadır.” 82 Moral'ın performansları çoğu zaman genelev, hamam, akıl hastanesi gibi olağandıĢı yerlerde gerçekleĢmektedir. Böylelikle bu alanların normal iĢlevini aksatarak, onları çok amaçlı sanat platformlarına çevirir. 2.4.25 Canan ġenol (1970- ) 1970 yılında Ġstanbul‟da doğmuĢtur. 1992‟de Marmara Üniversitesi Ġktisadi ve Ġdari Bilimler Fakültesi ĠĢletme bölümünü bitirmiĢtir. 1991 yılında evlenip ġenol soyadını almıĢtır. 2010 yılında ise eĢinden ayrılıp kanunlardan faydalanarak soyadından feragat etmiĢtir. “Bugünden itibaren ismim yalnızca „canan‟ olarak kayıt edilsin. Bu yıl 8 mart dünya emekçi kadınlar gününün 100. yılını kutlarken yalnızca canan olabilmenin mücadelesini veriyorum”. Sanatçı sanat hayatına “Canan” ismiyle devam etmektedir. Sanatçı cinsellik ve çıplaklık içeren iĢleriyle sansüre uğramıĢtır. Garanti Platform‟da yaptığı performansın da türbanı ve çağdaĢ kadın giysisi tayyörü sorgulamıĢtır. ġenol için türban da tayyör de iktidardaki erkeklerin egemen siyaseti için birer enstrümandır. 82 www.Ģükranmoral.com 37 38 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM 3.MÜZE 3.1 Müzenin Amacı: Temel amaç, toplumumuzda yer etmiĢ ve kamuoyunu etkileyen cinsiyet konusunu sanat aracılığıyla gündeme getirmektir. Kadının algılanma konumlandırılma ve tüketim biçimlerine eleĢtirel bakıĢ açısıyla yaklaĢan Cumhuriyet dönemi kadın sanatçıları bir araya getirmektir. Cumhuriyet öncesi ve sonrası dönemi kadın sanatçıların eserlerini sergilemek, süreli sergilerde genç sanatçıların tanıtılmasını sağlamak, workshoplarla gençlerin ve çocukların müze etkinliklerine katılmasını sağlamak, müze mağazasında satılan ürünlerden sağlanan gelirle kız öğrencilerine burs verilmesini sağlamaktır. Sanatı halk içinde yaygın hale getirmek, sevdirmek, sanat eserleri üretmeleri için ortam hazırlamak, eğitim hizmetleri vermek, yol göstermek, gençlerin bu alanda etkin bir biçimde yer alabilmeleri için çalıĢmak, gençlere sanat alanında gerekli maddi ve manevi yardımı yapmak bunun için fon faaliyetleri için talepler oluĢturmaktadır. Müze de yer alan süreli sergi salonlarımızla genç sanatçılarımızın eserlerini halkla tanıĢtırmak için bir fırsat sağlamaktadır. Kadına yönelik her türlü Ģiddet, eĢitsizlik ve cinsel istismarın müzemiz aracılığıyla farkındalık oluĢturacağına inanıyorum. 3.2 Müzenin Ġçerik Düzenlemesi “Kadın” olgusu etrafında Ģekillenen sergilerde, kimlik, beden, gündelik yaĢam, mahremiyet konuları, kadın sanatçılar tarafından resmedilmiĢtir. Sanatın sorgulayıcı gücü ile kadın bakıĢının ince duyarlılığını bir araya getiren müzemizde, kadın/cinsiyet konusunun toplumsal alana yansımasına katkı sağlayacağına inanıyorum. 3.2.1 GiriĢ Müzeye girenleri karĢılayan bir hol bulunmaktadır. Bu galeri kadın sanatçılar ve onların sorunlarıyla ilgili belgesel sunumların, gösterimlerin ve bilgi panolarının yer aldığı salon olarak tasarlanmıĢtır. Ġkinci galeride; “cumhuriyet öncesi kadın sanatçılar”, üçüncü galeride; “cumhuriyet kuĢağı kadın sanatçılar”, dördüncü galeride; “yakın dönem yakın sanatçılar”, beĢinci galeride; “süreli sergi salonu” altıncı galeride; “arĢiv ve kitaplık” yedinci galeride;”resim atölyeleri” sekizinci; “çocuk atölyeleri” dokuzuncu galeride ise “mağaza” yer almaktadır. 39 3.2.2 Cumhuriyet Öncesi Kadın Sanatçılar  Celile Hikmet  Mihri MüĢfik  Müfide Kadri  Melek Celal Sofu  Belkıs Mustafa  Bedia Güleryüz 3.2.3 Cumhuriyet KuĢağı Kadın Sanatçılar  Fahr el Nisa Zeid  Hale Asaf  Eren Eyüboğlu  Sabiha BengütaĢ  Nermin Faruki  Füreya Koral 3.2.4 Yakın Dönem Kadın Sanatçılar  Leyla Gamsız  Seyhun Topuz  AyĢe Erkman  Handan Börteçene  Jale YılmabaĢar  Alev Ebüzziya  NeĢ‟e Erdok  Selma Gürbüz  Tomur Atagök  Ġpek Duben  Ġnci Eviner  ġükran Moral  Canan ġenol 40 3.2.5 Süreli Sergi Salonu Genç kadın sanatçıların eserlerinin yer alacağı yıllık sergi programı düzenlenmektedir. Genç sanatçıların kendilerini tanıtacağı sanatlarını icra edebileceği sanatseverlerle buluĢabileceği bir etkinlik alanıdır. Bu sergilerin broĢür, katalog ve davetiyelerine internet sitesinden online olarak ulaĢılabilir. Bu sergiler aracılığıyla genç sanatçılar kendilerini daha da geliĢtirmekte ve halkla sanatı daha fazla buluĢturmaktadır. 3.2.6 ArĢiv ve Kütüphane Müzemizde Kadın sanatçılara ve kadına dair geniĢ bir arĢiv bulunmaktadır. Herkesin rahatlıkla ulaĢabileceği ve araĢtırma yapabileceği düzene sahiptir. 3.2.7 Resim Atölyeleri Bu atölyelerde yabancı öğrenci değiĢim programıyla Ülkemize gelen öğrencilere 3 aylık resim dersleri verilmektedir. 3 ayın sonunda öğrencilere sergi olanağı sunulmaktadır. Yılda en az bir kere öğrencilerin ve sanatçıların ürettikleri eserlerden derlenmiĢ dergi yayınlanacaktır. Bu dergide öğrenciler ve sanatçılar kendini ifade edebilecek sanatını sunabilecektir. 3.2.8 Çocuk Atölyeleri Müzeler çocukların eğitiminde önemli bir role sahiptir. Çocuklar sayesinde ebeveyn de sanata heveslendirilebilir. Bu yaklaĢımla çocuklara sanatı sevdirecek onların yaratıcılığını destekleyecek Workshop çalıĢmaları düzenlenmektedir. Çocuklar önce sergiyi gezip ardından atölyelerde yeteneklerini ortaya çıkarmaktadır. 3.2.9 Mağaza Müze mağazamızda her yaĢtan insana hitap eden müze koleksiyonlarında yer alan gündelik ve hediyelik ürünler yer almaktadır. Mağazamızdan elde edilen gelir kız öğrencilerimize resim bursu imkanı sağlamaktadır. 41 3.3 Müzenin ÇalıĢma Yöntemi Müzede Müze Müdürüne bağlı; Müze Müdür yardımcısı, Ġdari ve Mali ĠĢler Sorumlusu, Kurumsal ĠletiĢim Sorumlusu, KarĢılama ve GiĢe elemanı, Güvenlik personeli ve Temizlik personeli oluĢan 12 kiĢilik bir ekip bulunmaktadır. Ayrıca Üniversite öğrencilerine çalıĢma ve staj imkanı sunmaktayız. Müzenin ziyaret saatleri Salı, PerĢembe, Cuma, Cumartesi, Pazar: 10.00-18.00 ÇarĢamba:10.00-20.00. Pazartesi günleri kapalıdır. Müze Bayramların ilk günü ve 1 Ocak‟ta kapalı olacaktır. 3.4 Bütçe Avrupa Birliği, kamuoyunda AB üyeliği hakkında olumlu görüĢleri artırmak ve AB'nin değer ve politikalarının daha iyi anlaĢılmasını sağlamak üzere uyguladığı ''Sivil Toplum Diyalogu'' projesi çerçevesinde, kültürel alanda iĢbirlikleri oluĢturmak ve ortaklıkları desteklemek amacıyla yürüttüğü Kültür-Sanat Hibe Programından müzenin hayata geçirilmesi için destek alınması öngörülmektedir. Ayrıca müze hayata geçtikten sonra iĢletme ve genel giderlerin temini için kültür sanat alanında sponsorluk desteği veren özel kurum ve kuruĢlarla iĢbirlikleri planlanmaktadır. Süreli sergilere sponsorluk faaliyetlerinin yanı sıra müzenin 3 yıllık ana sponsorluğunu üstlenecek özel bir kurum arayıĢına girilecektir. Bu çerçevede bir sponsorluk dosyasınoluĢturulup kurumlara iletiĢime geçilecektir. Müze giriĢinde belli bir ücret alınacaktır. Öğrenci öğretmen ve emeklilere uygulanacak indirimli fiyat üzerinden yüzde elli olarak tespit edilmiĢtir. Müze mağazasında satıĢa sunulacak ürünlerin üretimi ve planlamasında Kadın Emeğini Değerlendirme Vakfı KEDEV ile iĢbirliği yapılması planlanmaktadır. GiriĢ ücretleri ve müze mağazasının satıĢından elde edilecek gelir kız çocukların eğitimine burs olarak aktarılacaktır. Ayrıca Kültür Bakanlığı desteği ile hayata geçecek yabancı öğrenci değiĢim programı ile farklı kültürlerden öğrencilere 3 aylık eğitim imkanı sunulması ve sonrasında sergi yapılması planlanmaktadır. Bu eğitim faaliyetleri çerçevesinde Uluslararası Kadın Sanatçılar Derneği Feminart ile iĢbirliği planlamaktadır. 42 SONUÇ Tarihsel süreçte kadınların toplum içerisinde maruz kaldığı cinsiyet ayrımının, sanat hayatında da kadın sanatçıların eğitim hakkının elinden alınması ve sanatlarını ortaya koyarken yaĢadıkları sorunlar ele alınarak incelenmiĢtir. Kadın sanatçı olmanın zorlukları ve bu zorlu koĢullar içerisinde Türkiye‟de kadın sanatçıların yaratıcılığını ortaya koyma süreci değerlendirilmiĢtir. Kadınların toplumun her alanında olduğu gibi sanat alanında da karĢılaĢtığı eĢit olmayan sosyal koĢullar, kimliklerini özgürce ortaya koyabilmelerini olumsuz yönde etkilemektedir. Kadının sanat alanında tıpkı toplumun pek çok alanında olduğu gibi ikinci plana atıldığını görmekteyiz. Kadın sanatçı olarak var olabilmenin kimliğini özgürce ortaya koyabilmekle iliĢkili olduğunu düĢünüyorum. Kadınlar, sanatçı olarak kimliğini oluĢturma ve bu kimliğin diğerleri tarafından kabul edilmesi sürecinde güçlükler yaĢamıĢtır. Toplumsal ortamda var olan kadına yönelik eĢitsizliğin iyileĢtirilmesi ve kadınların özgürce benliklerini ve kimliklerini ortaya koymaları için kendilerine yeni sosyal araçlar yaratması gerekmektedir. Toplum tarafından kadına ve erkeğe yönelik cinsiyet rolleri belirlenmektedir. Toplum cinsiyetlere atfettiği rollerle neyin erkeksi ya da kadınsı olduğuna yönelik tanımlar yapmaktadır. Böylelikle kiĢi yaradılıĢı ile kazanmıĢ olduğu cinsiyet kimliğini daha sonra ise toplumsal yaĢantısıyla kazandığı özelliklerle bütünleĢtirir. Bunun beraberinde ortaya konan toplumsal cinsiyet rollerinin erkekleri daha avantajlı bir konuma taĢıdığını görmekteyiz. Bu süreç sonunda ortaya çıkan durum; ailede rollerinin paylaĢımında erkeğin en önemli görevi, ailenin geçimini sağlamak; kadının ise, ev iĢlerini yapmak, çocukların ve erkeğin bakımını üstlenmektir. Bu durum sosyal alanda kadına ikincil bir konum belirler. Böyle bir konum kadının sanatta ve pek çok alanda görünmez kiĢi haline dönüĢtürmektedir. GerçekleĢen bu görünmezlik çoğunlukla erkeklerden oluĢmaktadır. Bu eĢitsizlik sanatsal üretiminin yalnızca erkekler tarafından mı ortaya koyulabileceği sorusunu akla getirmektedir. Ancak unutulmamalıdır ki sanatsal ve kültürel üretim sadece erkelere ait bir özellik değildir. Sanat tarihinde kadın sanatçılara gerekli koĢullar ve imkanlar sağlandığında plastik sanatlar alanında verilen değerli çalıĢmalar ortaya koyabildiklerini görmekteyiz. AraĢtırmalarıma göre kadınların Rönesans‟tan önce sanatla ilgilendiklerine dair doyurucu bir bilgiye rastlanmamaktadır. Ancak Rönesans ile birlikte yukarıda da bahsettiğim gibi kadınların sanat alanında çalıĢmalar ortaya koydukları bilinmektedir. Ancak, o dönemde de kadın sanatçılar için sanat alanında çalıĢma yapmalarını destekleyici ve imkan sağlayıcı olmak yerine engelleyici bir ortam yaratıldığı görülmektedir. Bu durum karĢısında bile sanatını ortaya koymaya çalıĢan kadın sanatçıların zorluklarla karĢılaĢtığı görülmektedir. Dünyaca ünlü kadın ressamlardan; Artemisia Gentilesahi, Frida Kahlo, Louise Bourgeois ve Marina Abramovich gibi sanatçıların yeteneklerinin keĢfedilmesi, eğitim görmek adına yaĢadıkları sıkıntılar, toplumsal cinsiyet ayrımı sebebiyle toplum tarafından gördükleri 43 baskılar, bu baskıların eserlerine yansıyıĢı ve eserlerinin günümüze dek ulaĢması ve yorumlanıĢı ele alınmıĢtır. Ele aldığım sanatçılarda dahil olmak üzere kadınların sanat eğitiminde eĢit haklara sahip olamamasının onların yaratıcılıklarını tetiklemiĢ olabileceğini düĢünüyorum. Tezimden çıkardığım sonuç üzerine diyebiliriz ki; bu dönemde topluma karĢı çıkma cesaretini gösterip, ben de buradayım diyebilen her kadın sanatçının zorluklarla dolu bir geçmiĢi olduğunu görmekteyiz. ġu anda benim gibi kadın sanatçılar üzerine tez yazan öğrenciler var ise kadın sanatçıların bu savaĢtan galip geldiklerini söyleyebiliriz. Tezimde araĢtırdığım ve yer verdiğim kadın sanatçıları seçerken dönemin öne çıkan ve ses getiren sanatçısı olmasına özen gösterdim. Türkiye‟de resim sanatına bakıĢ açısı Osmanlı Devleti‟nden, Cumhuriyet dönemine ve 1950‟lerden sonraki dönemde baĢlayan geliĢmeler çerçevesinde incelenmiĢtir. Ġlk Türk kız resim okulu olan Ġnas Sanayi-i Nefise Mektebi‟nin kuruluĢu incelenmiĢ ve burada eğitim gören kadın ressamlarımızın hayatları, resim çalıĢmaları, sergileri, uluslararası baĢarıları incelenmiĢtir. Tezde müze tasarımı bir içerik olarak kurgulanmıĢtır. Farklı tarzlardan ve farklı kuĢaklardan sanatçıları incelemeye özen gösterilmiĢtir. Müze dönemlere göre salonlara ayrılmıĢ, kronolojik yaklaĢımla düzenlenmiĢtir. Müzenin içinde 9 farklı salon yer almaktadır. GiriĢ bölümünde sanatçılarla ilgili bilgi panoları ve gösterimler vardır. Cumhuriyet öncesi kadın sanatçılar, cumhuriyet kuĢağı kadın sanatçılar ve yakın dönem kadın sanatçılar olarak ayrı salonlarda yer almaktadırlar. Süreli sergi salonunda genç sanatçılara yer verilmektedir. ArĢiv ve kitaplık salonunda ise kadın sanatçılar ve kadına dair geniĢ bir bilgi yelpazesi bulunmaktadır. Resim atölyelerinde yurt dıĢı değiĢim programlarıyla farklı kültürden öğrencileri bir araya getiriyoruz. Çocuk atölyelerinde ise çocuklara sanatı sevdirmek için workshop çalıĢmaları yapılmaktadır. Bu müze aracılığıyla Türk resim sanatının farklı dönemlerine imza atmıĢ kadının sanatçıların eserlerinin bir çatı altında toplanması, böylelikle kadının sanat dünyasındaki varlığının kamusal alanda göz önüne serilmesi amaçlanmaktadır. Ġnceleme kapsamında; Celile Hikmet, Mihri MüĢfik, Müfide Kadri, Belkıs Mustafa, Melek Celal Sofu, Fahrel Nisa Zeid, Nermin Faruki, Hale Asaf, Eren Eyüboğlu, Bedia Güleryüz, Füreyya Koral, Leyla Gamsız, Alev Ebüzziya, Jale YılmabaĢar, Tomur Atagök, Sabiha BengütaĢ, NeĢ‟e Erdok, Ġpek Duben, Seyhun Topuz, AyĢe Erkman, Ġnci Eviner, Handan Börteçene, Selma Gürbüz, ġükran Moral, Canan ġenol gibi ilk Türk ressamların eserlerine yer verilmiĢtir. 44 KAYNAKÇA Abadan-Unat, Nermin, Türk Toplumunda Kadın, 2. Basım, Ġstanbul: AraĢtırma, Eğitim, Ekin Yayınları, 1982. Akan, Ayten, Cins CinsMekan, Ġstanbul: Varlık Yayınları,2009. Alibsah, Aydeniz, Kadın Hakları ve Yeni Medeni Kanun, Ġstanbul Barosu Dergisi, Cilt.81, Sayı.2, 2007. Alkan, Ayten, Yerel Yönetimler ve Cinsiyet, Ankara: Dipnot Yayınları, 2005. Alkan, Türker, Kadın Erkek EĢitsizliği Sorunu, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Yayın No: 475, 2000. Altan, Ömer Zühtü, Sosyal Politika, EskiĢehir: Ankara Üniversitesi Yayını, Yayın No:1477, 2003. Altan, Ömür Zühtü, Kadın ĠĢçiler ve Türkiye'de Kadın ĠĢçilerin 1475 Sayılı ĠĢ Kanunu ile Korunması, EskiĢehir: EskiĢehir ĠTĠA Basımevi, 1980. Altan, ġengül ve Ersöz, Aysel, Kadının Çifte Yükümlülüğü, Kadın ve Sosyal Hizmetler MüsteĢarlığı Kadın Statüsü ve sorunları Genel Müdürlüğü Bülteni, Sayı.2, 1994. Alvesson, Mats ve DueBilling, Yuvonne, GenderManagersAndOrganizations, Berlin-Newyork: Walter De Gruyter, 1994. Arat, Necla, Türkiye’nin Kadınları, Panel KonuĢması, http://www.baskonsolosluk.ch/3633/ Bakırcı, Kadriye, ĠĢyerinde Cinsel Taciz, Ġstanbul: Yasa Yayın, 2000. Ballantine, John Holme, Eğitim Sosyolojisi, New Jersey: PrenticeHall, 1983. Baypınar, BaĢar, ĠĢyerinde Cinsel Taciz, ÇalıĢma YaĢamında DönüĢümler, 2.Basım, AĢkın Keser (editör), Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 2005. Cedaw, Kadınlara KarĢı Her Türlü Ayrımcılığın Tasfiye Edilmesine Dair SözleĢme, 1981. Cleveland, Jeanetta N. ve Kerst, Melinda E.,SexualHarassmentandPerceptions of Power: An Under ArtieulatedRelationship, Joumal of VocationalBehaviour, 1993. Çiftçi, Birgül, Türkiye'de SanayileĢme Sürecinde ÇalıĢan Kadınlar ve Aile Ġçi YaĢam, TĠSK Yayınları, Ġstihdam, Kadın ĠĢgücü ve Yeni ĠĢ Kanunu Sempozyumu, http://www.tisk.org.tr/yayinlar.asp?sbj=ic&id=1097. Demirbilek, Sevda, Sosyal Güvenlik Sosyolojisi, Ġzmir: Legal Yayıncılık, 2005. Dikbayır, Gülfer, Kadın ve Erkeklerin Gelir Getirmeyen Faaliyetlerinin Ġncelenmesi Ġçinde: 4.Ulusal Kadın ÇalıĢmaları Toplantısı, Ġzmir: Ege Üniversitesi Yayını, 1998. Dilli, Celalettin, Zorunlu Eğitim Çağında Bulunan Kız Çocuklarının Okula Gitmeme Nedenleri (ġırnak Ġli Örneği), YayınlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi SBE, 2006. 45 Erdoğan, GülüĢanÖzgül, ĠĢletme Yönetiminde Sosyal Sorumluluk BakıĢ Açısıyla Kadın Yönetici Terfilerinde Terfi Engelleri (Tekstil Sektöründe Bir 113 AraĢtırma), (YayınlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi), Marmara Üniversitesi SBE, 2002. Erkek, Seyida ve Karagöz, Hakan, Kadının ĠĢ Hayatındaki Yeri ve KarĢılaĢtığı Sorunlar, Konya: Konya Ticaret Odası, 2009. Eyüboğlu, AyĢe, Özar, Semsa ve Tanrıöver, Tufan, Kentli ÇalıĢanların ÇalıĢma KoĢulları Ve ÇalıĢma YaĢamını Terk Nedenleri, 20. Yüzyılın Sonunda Kadınlar ve Gelecek, Oya Çitçi (editör), Ankara: TODAĠE Ġnsan Hakları AraĢtırma ve Derleme Merkezi Yayınları, 1998. Gerni, Merni, Yönetimde Kadınlar, Ġstanbul: Beta Yayınları, 2001. Gök, Fatma, Türkiye’de Eğitim ve Kadınlar:1980’ler Türkiye’sinde Kadın BakıĢ Açısından Kadınlar Ġçinde, ġirin Tekeli (Derleyen), Ġstanbul: ĠletiĢim Yayınları, 1993. Gök, Fatma, Türkiye‟de Kadınların Eğitimi; Sorunlar ve Çözüm Önerileri, Kadın Eserleri Kütüphanesi Makale ArĢivi, No.6, 1999. Greenhaus, Jeffrey H. ve Beutell, Nicholas J. ,Sources of Conflict Between Work and Family Roles, Academy of Management Review, 10, 1995. Griffin, Ricky, Management, 4th Edt., Texas, 1993. GümüĢoğlu, Firdevs. Ders Kitaplarında Toplumsal Cinsiyet, Kadın ÇalıĢmaları Dergisi, Cilt.1, Sayı.1 Ocak-Nisan 2006. Gündüz, Feran, Kadın ĠĢgücünün Türk Ekonomisine Katılımı, Eyüp Kemerlioğlu‟na Armağan, Sivas: Önder Matbaacılık, 2000. Heaton, Herbert, Avrupa Ġktisat Tarihi 1, Ali M. Kılıçbay ve Osman AydoğuĢ (çeviren), Ankara: Teori Yayınları, 1985. http://www.un.org/womenwatch/daw/beijing/platform/economy.htm, ĠKV (Ġktisadi Kalkınma Vakfı), Avrupa Birliği’nin Sosyal Politikası ve Türkiye’nin Uyumu, Ġstanbul: ĠKV Yayınları, 2001. KA-DER, Kadın Siyasetçinin Elkitabı, Ġstanbul: Acar matbaacılık, 2002. KA-DER, Kadın Sorunlarına Çözüm ArayıĢı Kurultayı, Ġstanbul: Acar matbaacılık, 2002. Kadın Emeği Platformu Raporları, http://www.turkis.org.tr/source.cms.docs/turkis.org.tr.ce/docs/file/Kad%C4%B1n_Emegi_Platformu_ Komisyon_Raporlar%C4%B1.pdf Kadiger, Türkiye’de Toplumsal Cinsiyet EĢitsizliği, Ġstanbul: TÜSĠAD Yayınları, 2008. Kim Neden ĠĢ Arıyor, http://www.kto.org.tr/tr/dergi/dergiyazioku.asp?yno=2315&ano=113 Koray, Meltem, ÇalıĢma YaĢamında Kadın Gerçekleri, Amme Dergisi, Cilt 25, Sayı.1, Mart 1992. Koray, Meltem, ÇalıĢma YaĢamında Kadın Gerçekleri, Banka ve Sigorta ĠĢçileri Sendikası, Ġstanbul: BASĠSEN Eğitim ve Kültür Yayınları:23, 1993. 46 Koray, Meryem, Demirbilek, Sevda ve Demirbilek, Tunç, Gıda ĠĢkolunda ÇalıĢan Kadınların KoĢullan ve Geleceği, Ankara: T.C. BaĢbakanlık Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü Yayını, 1999. KSSGM, Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü, Bankacılık Sektöründe Cinsiyete Dayalı Ayrımcılık, Ankara: T.C. KSSGM Yayınları, 2000. KumaĢ, Handan ve Çağlar, Atalay, Türkiye‟de Kadın Eksik Ġstihdamını Belirleyen Faktörler: TüikHanehalkı ĠĢgücü Anketi Ham Verileri Cinsiyete Dayalı Bir KarĢılaĢtırmahttp://calismatoplum.org/sayi29/kumas.pdf, Mahiroğulları, Adnan, Türkiye’de SendikalaĢma Evreleri ve SendikalaĢmayı Etkileyen Unsurlar, Cumhuriyet Üniverstiesi Ġktisadi ve Ġdari Bilimler Dergisi, Cilt.2, Sayı.1, http:/www.cumhuriyet.edu.tr/edergi/makale/98.pdf, MinibaĢ, Türkel, Türkiye'nin Kalkınma Sürecinde Kadın ĠĢgücü, Aydınlanmanın Kadınları, Necla Arat (editör), Cumhuriyet Kitap Kulübü, 1998. Miser, Rıfat, Topluluk Katılımı, Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 2000. Moroğlu, Nazan, Kadın Ġstihdamı Zirvesi, Ġstanbul: TĠSK, 10-11 ġubat 2006. Morrison, Ann M. , White, Randall P. ve Ellen Van Velsor, Breaking The Glass Ceiling, Reading, A.M: Addison-Wesley, 1987. 1OECD, Employment Outlook, Women At Work: WhoAreTheyAnd How AreTheyFaring?,,http://www.oecd.org/dataoecd/36/7/17652667.pdf, Onaran, Oğuz, Büker, Seçil ve Bir, Ali Atıf, EskiĢehir’de Erkek Rol ve Tutumlarına ĠliĢkin Alan AraĢtırması, EskiĢehir: Ankara Üniversitesi, Yayın No:1047,1998. Özbay, Ferhunde, Türkiye’de kırsal kentsel Kesimde Eğitimin Kadınlar Üzerine Etkisi, Nermin Abadan-Unat, (editör) Ankara: Türk Toplumunda Kadın, Sosyal Bilimler Derneği, 1979. Özer Mustafa ve Biçerli, Kemal, Türkiye’de Kadın ĠĢgücünün Panel Veri Analizi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2003. Palaz, Serap, Türkiye’de Cinsiyet Ayrımcılığı Analizinde Neo Klasik YaklaĢıma KarĢı Kurumcu YaklaĢım: EĢitliği Sağlayıcı Politika Önerileri, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi http://sbe.balikesir.edu.tr/dergi/edergi/c6s9/makale/c6s9m5.pdf Petrol-ĠĢ, Kadınlar Sosyal Güvenceden Yoksun, Petrol-ĠĢ, Sayı.92, 1994. Renick, James, Sexual Harassment at Work: Whylt Happens, What to Do About it?,Personel Joumal, August, 1980. Saka, Gülay, Bankacılık Sektöründe ÇalıĢan Kadınların Cinsiyet Ayrımcılığı Sorunları (Sakarya Örneği), (YayınlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi), Sakarya Üniversitesi SBE, 2004. Saktanber, AyĢe, Türkiye’de Medyada Kadın: Serbest Müsait Kadın veya Ġyi EĢ, Fedakar Anne, Ankara: ODTÜ, 1990. Seyyar, Ali, Sosyal Siyaset Açısından Kadın ve Aile Politikaları, Ġstanbul: Birey Yayıncılık, 1999. 47 Soysal, Tamer, Uluslararası SözleĢmeler IĢığında 4857 Sayılı ĠĢ Kanununda Kadın ĠĢçiyi Koruyan Hükümler, Kamu-ĠĢ Dergisi, Cilt.8, Sayı.4, 2006. Tan, Mine, Kadının Ekonomik YaĢamı ve Eğitim, Ankara: Türkiye ĠĢ Bankası Kültür Yayınları, 1979. Tan, Mine, YaĢam Boyu Öğrenme ve Toplumsal Cinsiyet Boyutunda Kimi Ġçermeleri.1.YaĢam Boyu Öğrenme Sempozyum Bildirileri ve TartıĢmalar, Ankara: Pegem A Yayınları, 2005. Tanilli, Server, Ne Olursa Olsun SavaĢıyorlar: Kadın sorununun Neresindeyiz, Ġstanbul:.Alkım Yayınevi, 2006. Tatlıdil, Ercan, KentleĢme Sürecinde Kadın ve ÇalıĢma YaĢamı, Kadının ÇalıĢma YaĢamı, Ġzmir, Alman Kültür Merkezi, 18-19 Ekim 1993. Tezcan, Ercüment, ÇalıĢma YaĢamında Kadın-Erkek EĢitliği ve Avrupa Birliği Çerçevesindeki Uygulamalar, 20. Yüzyılın Sonunda Kadınlar ve Gelecek, Oya Çitçi (editör), Ankara: TODAĠE Ġnsan Hakları AraĢtırma ve Derleme Merkezi Yayınları, 1998. TĠSK, ÇağdaĢ Sanayi Merkezinde Kadın ĠĢgücünün Konumu: Bursa Örneği, Ankara: TĠSK Yayını, 2002. TĠSK, Ġstihdam Kadın ĠĢgücü ve Yeni ĠĢ Kanunu Sempozyumu, Ġstanbul: TĠSK, Yayın No:242, Mayıs 2004. Tomaso, Nancy Di , Sexuality in theWorkplaee: Discrlmination and Harassment, J. Hean, D.L. Shepport, Tancred. P.I. Sheriff, G. Burrell (editör), The Sexuality of Organization Newbury Park, CA: Sage, 1989. TÜBA, ĠĢ ĠĢçi ÇalıĢma Bülteni, Ankara: Türkiye Basın Ajansı, 1993. Türkiye Ġstatistik Kurumu, 01.07.2015 tarihinde www.tuik.gov.tr adresinden alınmıĢtır. TÜSĠAD-T (Türk Sanayicileri ve ĠĢadamları Derneği), Kadın – Erkek EĢitliğine Doğru YürüyüĢ: Eğitim, ÇalıĢma YaĢamı ve Siyaset, Ġstanbul: TÜSĠAD-T Yayınları, Aralık 2000. Unicef, Kadınlara KarĢı Her Türlü Ayrımcılığının Önlenmesi Uluslararası SözleĢmesi, UnicefTurkey, 2004. Üstüngüler, Hale ve Cicioğlu, Filiz, Kamu ve Özel Sektördeki Kadın Yöneticilerin KarĢılaĢtıkları Engeller: Sakarya Ġli Örneği, Türk Dünyasında Sosyal Bilimler: Kuram, Yöntem ve Uygulama, 3. Uluslararası Türk Dünyası Sosyal Bilimler Kongresi, T.C. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 05-09 Haziran-Celalabat/Kırgızistan, 2005. Vinnicombe, Susan ve Colwill, Nina, TheEssence of Womenın Management, Prentice Hall,1995. Women and Th eEconomy, The United Nations Fourth World Conference on Women, Yıldırak, Nurattin, Köy Kadınlarının Sosyo Ekonomik ve Kültürel Konumları, Ġstanbul: FES Yayıncılık, 1992. Zetkin, Clara, Kadın Sorunu Üzerine Seçme Yazılar, 3.Basım, Ġsmail Yarkın (çev), Ġstanbul: Ġnter Yayınları, 1996. 48 http://www.ipekduben.com/tur/about.php http://www.galerinev.com/tr/sanatcilar/detay/14/inci-eviner http://www.galerizilberman.com/zilberman/sukran-moral-a50-tr.htm http://www.merichizal.com/pPages/pArtist.aspx?paID=621§ion=1&lang=TR&bhcp=1 49 EKLER 1 Resim 1. Portre- Artemisia Gentileschi Resim 2. “Susanna ve Ġhtiyarlar (1610)” . Artemisia Gentileschi 50 Resim 3. “Bakire ve Çocuk (1609)” Artesmissia Gentileschi Resim 4.Ġsimsiz- Artemissia Gentileschi (1638) 51 Resim 5. “Judith’in Holofernes'i Öldürmesi” (1612-13) Artemissia Gentileschi 52 Resim 6.Lute Çalan Kadın (1609-1612) Artemissia Gentileschi 53 Resim 7.Anahtar ve El Tamara Lempicka Resim8. AdamveKadın Tamara Lempicka 54 Resim 9.Frieda ve Diego- Rivera Frida Kahlo Resim 10.Umutsuz -Frida Kahlo 55 Resim 11.Saçsız Hali ile Otoportre -Frida Kahlo Resim 12.Henry Ford Hastanesi- Frida Kahlo 56 Resim 13.Frida ve Sezeryan Operasyonu Frida Kahlo Resim 14.Fridalar- Frida Kahlo 57 Resim 15.Louise Bourgeois Resim 16.Loıuse Bourgeois 58 Resim 17.Sıra DıĢı AĢk- Marina Abromovic Resim 18.Yaz Kurtul Yap Kurtul- Marina Abromovic 59 EKLER 2 Resim 1.Portre- Celile Hikmet Resim 2. Portre- Celile Hikmet 60 Resim 3. Samih Rıfat BEY –Celile Hikmet Resim 4. Natürtmort- Celile Hikmet 61 Resim 5.Kadın Portresi – Mihri Müsfik Resim 6.Otoportre Mihri MüĢfik 62 Resim 7. “Sevgili Vecih’ciğime Ġstanbul Hatırası”- Mihri MüĢfik Resim 8.Tevfik Fikret Portresi- Mihri MüĢfi 63 Resim 9.Enise Hanım – Mihri MüĢfik Resim 10.Mustafa Kemal Atatürk Portresi- Mihri MüĢfik 64 Resim 11.YaĢlı Kadın Portresi Mihri MüĢfik Resim 12 .Çingene Kızı – Mihri MüĢfik 65 Resim 13.Kitap Okuyan Kadın Portresi- Müfide Kadri Resim 14.Kayıkta Kızlar Portresi – Müfide Kadri Resim 15.Kırda Kadınlar Piknik-Müfide Kadri 66 Resim 16.Otoportre –Müfide Kadri Resim 17.Sahilde AĢk Müfide Kadri 67 Resim 18.Dua Eden Kız – Müfide Kadri Resim 19.YaĢlı Adam – Belkis Mustafa 68 Resim 20.Çıplak Kadın Portresi- Belkis Mustafa Resim 21. Ġsimsiz Melek Celal Sofu 69 Resim 22 . Ġsimsiz Melek Celal Sofu Resim 23. Ġsimsiz Melek Celal Sofu 70 Resim 24.Portre -Fahr el Nissa Zeid Resim 25. Portre Fahr el Nisa Zeid 71 Resim 26. Portre Fahr el Nissa Zeid Resim 27. Ġsimsiz Nermin Faruki 72 Resim 28. Ġsimsiz Nermin Faruki Resim 29 .Atatürk Büstü- Sabiha BengütaĢ 73 Resim 30. Ġnönü Heykeli- Sabiha BengütaĢ Resim 31. Bursa’dan Manzaralar- Hale Asaf Resim 32. Otoportre-Hale Asaf 74 Resim 33. Paletli Hale Asaf Resim 34. Bursalı Gelin –Eren Eyüboğlu 75 Resim 35. Balıklı Natürmort -Eren Eyüboğlu Resim 36. Oturan Çıplak -Eren Eyüboğlu 76 Resim 37. Dikili Ağaç- Eren Eyüboğlu Resim 38. Boğaz Bedia Güleryüz 77 Resim 39. Göksu- Bedia Güleryüz Resim 40. Peyzaj Bedia Güleryüz 78 Resim 41. Vazo Seramik Füreye Koral Resim42.YürüyenĠnsanlar1 Füreya Koral 79 Resim 43. Yürüyen Ġnsanlar 2 Füreya Koral Resim44.YürüyenĠnsanlar3 Füreya Koral 80 Resim 45. Otoportre Leyla Gamsız Resim 46. Ġsimsiz Leyla Gamsız 81 Resim 47. Retrospektif Leyla Gamsız Resim 48. Siesbye Alev Ebüzziya 82 Resim 49. Siesbye Alev Ebüzziya Resim 50. Siesbye Alev Ebüzziya 83 Resim 51. Siesbye Untitled Alev Ebüzziya Resim 52. Ertugan Jale YılmaĢar 84 Resim 53. Ertugan 1996 Jale YılmabaĢar Resim 54. Kediler Jale YılmabaĢar Resim 55. Ġsimsiz Tomur Atagök 85 Resim 56. Ġsimsiz Tomur Atagök Resim 57 . Gece Vapuru 1995- NeĢe Erdok 86 Resim 58. Kötü Kedi 2005 –NeĢ’e Erdok Resim 59. Neydik, Ne olduk 2008- NeĢ’e Erdok Resim 60. ġerife 1982 Ġpek Duben 87 Resim 61. Daireler ve Düğümler Seyhun Topuz Resim 62. Kareler Seyhun Topuz Resim 63. Kırık Formlar -Seyhun Topuz 88 Resim 64. Turuncu- AyĢe Erkmen Resim 65. ġapka 2010 -AyĢe Erkmen 89 Resim 66. Harem -Ġnci Eviner Resim 67. Ġstanbul Modern Özel Koleksiyon- Ġnci Eviner Resim 68. Bavul -Handan Börteçene 90 Resim 69. Saraçhane Park Ġstanbul 1994- Handan Börteçene Resim 70. Small Quilt Patterns Handan Börteçene 91 Resim 71. Dudak -Selma Gürbüz Resim 72. Kırmızı Yüz -Selma Gürbüz 92 Resim 73. Yıldız -Selma Gürbüz Resim 74. Gece Uyku Güzelleri- Selma Gürbüz 93 Resim 75. Ġsimsiz -ġükran Moral Resim 76. Çocuk Gelin -ġükran Moral 94 Resim 77. Despair -ġükran Moral Resim 78. Hamam -ġükran Moral 95 Resim 79. Üç kiĢiyle Evlilik -ġükran Moral Resim 80. Ġsimsiz- Canan Resim 81. Ġsimsiz –Canan 96