İstanbul Kültür Üniversitesi IV. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Öğrenci Kongresi 2012 TUDOK 2012 27 – 28 Ağustos 2012 BİLDİRİLER *** Istanbul Kültür University 4 th International Student Congress of Turkish Language and Literature 2012 TUDOK 2012 27 – 28 August 2010 PROCEEDINGS Yayına Hazırlayanlar K. Şahan - H. B. Yeşiltaş M. O. Hasdedeoğlu - N. Gür - K. Yıldırım E. B. Yeni – Y. Yalçınkaya IV. ULUSLARARASI TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ÖĞRENCİ KONGRESİ TUDOK 2012 İstanbul Kültür Üniversitesi Yayınları: Kitap No: Baskı Tarihi: ISBN: Editör: Baskı: G. M. Matbaacılık ve Ticaret A.Ş. 100 Yıl M. MAS-SİT 1. C. No:88 Bağcılar-İstanbul (212) 6290024-25 © İstanbul Kültür Üniversitesi İstanbul Kültür Üniversitesi Fen – Edebiyat Fakültesi Ataköy Yerleşkesi 34156 Bakırköy – İstanbul Türkiye +90 212 4984141 http://www.iku.edu.tr Kitaptaki makalelerin tüm yasal sorumluluğu yazarlarına aittir. Katalog Bilgisi: http://www.iku.edu.tr/ V S U N U Ş VI VII İ Ç İ N D E K İ L E R T Ü R K D İ L İ ................................................................................................................................... 1 ÇUVAŞ TÜRKÇESİNİN KURUCULARINDAN ERMEY İVANOVİÇ ROJANSKİY İbrahim ARIKAN ....................................................................................................................... 3 EROL GÜNGÖR’ÜN TÜRK DİLİ TARTIŞMALARINA BAKIŞI İsmail Alperen BİÇER ............................................................................................................ 11 KUTADGU BİLİG VE ATEBETÜ’L-HAKAYIK’TA FARKLI BİR ŞARTLI CÜMLE YAPISI Gizem ERKAN - Gözde TANLAK ........................................................................................... 17 SÜMER DİLİ VE SÜMERCE YAZILMIŞ İLK AŞK ŞİİRİ Deniz ERÖTCÜ ........................................................................................................................ 37 ALİ ŞİR NEVAİ ‘NİN ÇAĞATAY TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLERİNİN BUGÜNKÜ ÖZBEK TÜRKÇESİYLE KARŞILAŞTIRILMASI Firuz FEVZİ .............................................................................................................................. 53 ESKİ ANADOLU TÜRKÇESİNDE KÖKTEŞ FİİLLER Arzu GÜMÜŞHAN.................................................................................................................... 61 BORÇALI (GÜRCİSTAN) KARAPAPAK / TEREKEME TÜRKLERİ AĞZINDA KARAKTERİSTİK SES DEĞİŞMELERİ Bahadır GÜNEŞ ....................................................................................................................... 67 TÜRK LEHÇELERİNDE ÖZEL İSİM BENZERLİKLERİ (KAZAK TÜRKÇESİ, TÜRKİYE TÜRKÇESİ, AZERBAYCAN TÜRKÇESİ) Aysel HÜSEYNOVA ................................................................................................................. 79 TÜRKLERDE ARICILIK VE MUĞLA YÖRESİNDE ARICILIK TERİMLERİ Ceyhun SARI ............................................................................................................................. 87 VIII ANKARA ÜNİVERSİTESİ TÜRKOLOJİ DERGİSİNDE YER ALAN “ESKİ TÜRK DİLİ” İLE İLGİLİ MAKALELERİN DEĞERLENDİRİLMESİ Begüm ÜNAL ......................................................................................................................... 101 TUNYUKUK YAZITI’NDA GEÇEN İKİ PROBLEMLİ SÖZCÜK ÜZERİNE Orçun ÜNAL .......................................................................................................................... 117 KİTLE İLETİŞİM ARAÇLARININ TÜRK LEHÇELERİNİN ÖĞRENİLMESİNDE ROLÜ Nicat YAQUBOV .................................................................................................................... 131 YALANCI EŞ DEĞER KAVRAMI - OLUŞUMU, TÜRLERİ, ÇAĞDAŞ TÜRK LEHÇELERİNDEN VE BATI DİLLERİNDEN KARŞILAŞTIRMALI ÖRNEKLERİ Emre Berkan YENİ ............................................................................................................... 135 ESKİ UYGUR TÜRKÇESİNDE İKİLEMELERDE YER DEĞİŞTİRME MESELESİ - İkileme Grupları, Köprü İkileme ve Kelimeler Arası Kavram Geçişleri- Hüseyin YILDIZ ..................................................................................................................... 141 TÜRK DİLİ TARİHİNDE FARS DİLİNİN VE KÜLTÜRÜNÜN ETKİLERİ Didem YÜNCÜ ....................................................................................................................... 157 K L A S İ K T Ü R K E D E B İ Y A T I ..................................................................... 163 KLASİK TÜRK EDEBİYATI’NDA CEM VE CEMŞÎD Necmettin AKAY ................................................................................................................... 165 TEZAHÜRÜ'L-FELASİFE: ANADOLU SAHASI İSKENDERNAMELERİNE GÖRE ARİSTO, EFLATUN, SOKRAT, BUKRAT İsmail AVCI ............................................................................................................................ 175 İSTANBUL’UN AHDİ YALAN: GELİBOLULU MUSTAFA ÂLÎ VE RUMELİLİ ZA‘ÎFÎ’DE DER-SAADET ARAYIŞI Meryem BABACAN ............................................................................................................... 189 TÜRKÇE DİVAN DÎBÂCELERİ VE MESNEVİ HÂTİMELERİNDE ŞAİRLERİN KENDİ KUSURLARINA DAİR GÖRÜŞLERİ Seda UYSAL BOZASLAN ...................................................................................................... 203 SEYYİD HASAN RIZÂYÎ EL-AKSARÂYÎ VE “TUHFETÜ’L-KUDÂT” ADINDAKİ MANZÛM ESERİ Hasan CANKURT .................................................................................................................. 219 SON DÖNEM BİYOGRAFİ YAZICILIĞININ UNUTULMUŞ BİR ÖRNEĞİ: GÜLŞEN-İ MEŞÂYIH-I SELÂTÎN Zahriye ÇAVUŞ ...................................................................................................................... 227 TEZKİRE-İ ŞÜKÛFECİYÂN ÇİÇEKLE MÜSEMMÂ HAYAT HİKÂYELERİ Zehra FİDAN .......................................................................................................................... 237 IX ŞEYHÎ, AHMED PAŞA VE NECÂTİ BEY DÎVÂNLARINDA MÛSİKÎ ÂLETLERİ Hasan Ali GÜNEŞ .................................................................................................................. 247 KÖSTENDİLLİ ŞEYH SÜLEYMAN EFENDİ’NİN NAKŞİ AKKİRMANİ’NİN MİRACİYESİNE YAPMIŞ OLDUĞU BİR ŞERH İlker HAYAT ........................................................................................................................... 255 REİS-İ ŞÂİRÂNLAR VE VEKÂLETNÂME KASİDELERİ Dilek IŞIKHAN ....................................................................................................................... 259 SÜNBÜL-ZÂDE VEHBÎ DÎVÂNINDA RENK SEMBOLİZMİ Meltem KARA ........................................................................................................................ 271 VEHBÎ SÛRNÂMESİ’NDE CAMBAZLIK Esra KILIÇ .............................................................................................................................. 285 KLASİK TÜRK EDEBİYATI ARAŞTIRMALARINDA ANTİK YUNAN KAYNAKLARININ ÖNEMİNE DAİR Halil İlteriş KUTLU .............................................................................................................. 293 XVI ƏSR AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATININ İNKİŞAFINDA FÜZULİ SƏNƏTİNİN ROLU Aynura MAHMUDOVA ........................................................................................................ 303 ŞAİRİN ADI YOK… -KLÂSİK TÜRK EDEBİYATINDA MAHLAS KULLANMAYAN ŞAİRLER- Serpil MUTLU ........................................................................................................................ 311 15. YY. ŞAİRİ ÇÂKERÎ’NİN YÛSUF U ZÜLEYHÂ’SI Muhammet NALBAT ........................................................................................................... 323 ESKİMEYEN ROMAN: YUSUF İLE ZÜLEYHA Bayram RAHİMGULİYEV ................................................................................................... 333 16. YÜZYIL TEZKİRE YAZARLARININ FARKLI İNANÇTAKİ ŞAİRLERE BAKIŞ AÇISI Şükran TEMÜR ..................................................................................................................... 337 ŞEYHOĞLU MUSTAFA’NIN HURŞÎD-NÂME MESNEVİSİNDE YER ALAN YAN KARAKTERLERİN İŞLEVLERİ Ayşe Duygu YAVUZ .............................................................................................................. 361 FARUK DUMAN’IN İNCİR TARİHİ’NDE PEYGAMBER KISSALARININ KULLANIMINA METİNLERARASI BİR YAKLAŞIM Betül Havva YILMAZ ........................................................................................................... 369 X Y E N İ T Ü R K E D E B İ Y A T I ............................................................................... 385 KASSANDRA DAMGASI ROMANINDA BIRAKILMIŞLIK SENDROMU Yeliz AKAR ............................................................................................................................. 387 ÇAĞDAŞ BULGARİSTAN TÜRKLERİ EDEBİYATI’NIN DÖNEMLERE GÖRE TASNİFİ ÜZERİNE BİR İNCELEME Atıf AKGÜN ............................................................................................................................. 397 İHSAN OKTAY ANAR’IN PUSLU KITALAR ATLASI ROMANINDA FANTASTİK ÖĞELER Ferda ATLI ............................................................................................................................. 405 DIRANAS ŞİİRİNE ÇEVRECİ BİR YAKLAŞIM Hüseyin AYAZ ........................................................................................................................ 421 MEVLÂNÂ’NIN MESNEVİ’SİNDE YER ALAN “FARENİN KURBAĞA İLE ARKADAŞ OLMASI” ADLI HİKÂYENİN BİÇİMBİLİMSEL ÇÖZÜMLEMESİ Yusuf AYDIN .......................................................................................................................... 429 METİN ÇÖZÜMLEMELERİNDE YENİ BİR YÖNTEM “ARKETİPSEL ÇÖZÜMLEME” VE DİŞİ KURDUN RÜYALARI ROMANININ ARKETİPSEL YÖNTEMLE ÇÖZÜMLENMESİ Samet AZAP ........................................................................................................................... 435 BEHÇET NECATİGİL’İN ŞİİR DÜNYASINDA METAFİZİK SÖYLEMLER VE ŞİİRLERİNDEKİ METAFİZİK TEMALAR Bilgin BAKINÇ ....................................................................................................................... 445 GERÇEK VE HAYAL MEKÂNLARI LİMİNAL KURAMI BAKIŞ AÇISINDAN REFİK HALİD KARAY’IN “İSTANBUL” ADLI HİKAYESİ VE PINAR KÜR’ÜN “BİR DELİ AĞAÇ” ADLI HİKAYESİNDEN ÖRNEKLER Mzisa BUSKİVADZE ............................................................................................................. 459 SEZAİ KARAKOÇ’UN HIZIRLA KIRK SAAT İSİMLİ ŞİİR KİTABINDA DİNÎ VE FOLKLORİK GÖNDERMELER Ayşe DALYAN ......................................................................................................................... 463 AHMET HAMDİ TANPINAR’IN HİKÂYELERİNDE RÜYA VE KİŞİLİK BÖLÜNMESİ Meral EREZ ............................................................................................................................ 487 ACI DENİZ’DE METİNLERARASI İLİŞKİLER Yılmaz EVAT .......................................................................................................................... 497 ALEV ALATLI’NIN KÂBUS ROMANINDA “YENİ DÜNYA DÜZENİ” SEMBOLİZMİ Elmas FERİK .......................................................................................................................... 507 835 SATIR ve SON ŞİİRLERİ ÖRNEĞİNDE NÂZIM HİKMET ŞİİRİNDEKİ İMGESEL DEĞİŞMELER Yavuz GÜNEŞ ......................................................................................................................... 519 XI ƏBDÜRRAUF FİTRƏTİN “ƏSL SEVGİ” PYESİNDƏ CƏDİDÇİLİK İDEYALARI Nərgiz HÜSEYN ..................................................................................................................... 535 ROMAN VE SİNEMA İLİŞKİSİNE KURAMSAL BİR BAKIŞ Özlem KALE ........................................................................................................................... 543 SEZAİ KARAKOÇ’UN YAĞMUR DUASI ŞİİRİNDE ESTETİK DEĞER OLARAK YÜCELİK KATEGORİSİ Mine KARATAŞ ..................................................................................................................... 553 CEMAL SÜREYA’NIN GUILLAUME APOLLINAIRE ÇEVİRİLERİ VE KENDİ ŞİİRİNE ETKİSİ Emine KARTAL ..................................................................................................................... 557 KEMAL TAHİR’İN SAĞIRDERE ROMANINDA SOSYOLOJİK ARKA PLAN Bilal KÖKSAL ......................................................................................................................... 571 ANAYURT OTELİ’NDE BİR YALNIZ: ZEBERCET Selmin KUŞ ............................................................................................................................ 583 ÇAĞDAŞ AZERBAYCAN ÇOCUK EDEBİYATI Rövşen MEMMEDOV ........................................................................................................... 589 EDEBİYATIN DÖNÜŞTÜRÜCÜ GÜCÜNÜ EDEBİ ESERLER ÜZERİNDEN OKUMA DENEMESİ Elif ÖKSÜZ GÜNEŞ ................................................................................................................ 597 İLETİŞİMSİZLİĞİN SOMUT GÖRÜNGÜSÜ VE BİREY: MURATHAN MUNGAN’IN KİBRİT ÇÖPLERİ Arif ÖZGEN ............................................................................................................................. 611 ANTITHETIC MACRO-DIALOGUE MODEL IN ORHAN PAMUK'S NOVEL WHITE CASTLE Katerina POSOKHOVA ....................................................................................................... 621 “TEKAZÂ-YI ÜSLÛB”A VEDA VE BAŞLANGICIN SONU “SENİN İÇİN” CENAB ŞAHABETTİN’E STİLİSTİK VE TEMATİK BİR BAKIŞ Gökhan REYHANOĞULLARI .............................................................................................. 629 ANAYURT OTELİ ROMANINDA KADININ TEMSİLİ İlhan SÜZGÜN ....................................................................................................................... 641 ÇOK KATMANLI POSTMODERN BİR ROMAN: MAHREM Necati TONGA ....................................................................................................................... 649 ADALET AĞAOĞLU'NUN ÇATIDAKİ ÇATLAK ADLI OYUNUNUN YAPISALCILIK IŞIĞINDA TAHLİLİ Yavuz Sinan ULU .................................................................................................................. 663 XII NÂZIM HİKMET ŞİİRİNDE DÜN BİLİNCİ (835 SATIR VE SESİNİ KAYBEDEN ŞEHİR) Ozan YILDIRIM ..................................................................................................................... 677 TÜRK EDEBİYATINDA SİPARİŞ ROMANLAR VE ÖYKÜLER Seyfettin YILDIZ ................................................................................................................... 689 ECE AYHAN’IN İMGELEMİNDE YUNAN-ROMA MİTLERİNİN İZDÜŞÜMÜ Burcu YILMAZ ÇEBİN .......................................................................................................... 705 T Ü R K H A L K E D E B İ Y A T I ............................................................................. 719 AZERBAYCAN MANİLERİ GÜRCÜ KÜLTÜREL KAYNAKLARINDA Elnur ALİYEV ......................................................................................................................... 721 YER ALTINDA SAKLI HAZİNE: ŞAHMARAN Naim ATABAĞSOY ............................................................................................................... 729 SAĞDIÇLIK GELENEĞİNİN YAPISI VE İŞLEVLERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME: BALIKESİR ÖRNEĞİ Berna AYAZ ........................................................................................................................... 737 MASAL BABALARI Hidayet AYDIN ...................................................................................................................... 747 HALK HEKİMLİĞİNDEKİ DİNSEL BÜYÜSEL UYGULAMALARIN BAŞ BÖLGESİ RAHATSIZLIKLARINI SAĞALTMA YÖNTEMLERİ Nagihan BAYSAL .................................................................................................................. 761 SİLİFKE’DE RÜYA YORMA GELENEĞİ VE BİR RÜYA YORUMCUSU Döndü CAN ............................................................................................................................. 771 ÂŞIK ATIŞMALARINDA MİZAH UNSURLARI Melek ÇETİNKAYA ............................................................................................................... 777 DİYARBAKIR’DA KADIN HAMAMLARI VE HAMAM KÜLTÜRÜ Pınar DEMİRCAN ................................................................................................................. 789 KIRŞEHİR TÜRKÜLERİNDE MEYVE Mustafa DUMAN ................................................................................................................... 795 POKAY SARIG’TAN DEDE KORKUT’A BİLGE İHTİYAR TİPİ Zehra Görkem DURAN ....................................................................................................... 811 TEKNOLOJİNİN HALK EDEBİYATI ÜRÜNLERİ ÜZERİNDEKİ ETKİSİ VE KÖY SEYİRLİK OYUNLARINA YANSIMALARI Uğur DURMAZ....................................................................................................................... 829 UYUMSUZ DEFNE KAMAN’IN MACERALARI-SU ROMANININ KAYNAKLARINDAN KADİM TÜRK GELENEĞİ “KAMLIK” Asena Gülsüm GÜNEŞ - Sahra İpek EDİS ...................................................................... 841 XIII SOMUT OLMAYAN KÜLTÜREL MİRAS BAĞLAMINDA TÜRKİYE’NİN MEDDAH’I VE İRAN’IN NAQQĀL’I ÜZERİNE BİR İNCELEME Duygu KAYALIK ................................................................................................................... 855 TÜRK ATASÖZLERİNDE KURT Ahmet KESKİN ...................................................................................................................... 865 MANİSA’NIN SALİHLİ İLÇESİNDE YAŞAYAN KAZAK TÜRKLERİNİN DÜĞÜN YEMEKLERİ İLE AYNI BÖLGEDE YAŞAYAN TÜRKİYE TÜRKLERİNİN DÜĞÜN YEMEKLERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Engin KIVRAK ....................................................................................................................... 883 GİRİT GÖÇMENLERİNDEN DERLENEN ANLATILARIN İŞLEVLERİ ÜZERİNE BİR İNCELEME Merve MATARACI ................................................................................................................. 891 FACEBOOK ÂŞIKLAR KAHVESİ’NDEN “ÂŞIK ÖMER KUL” Abdulkadir ÖNKOL ............................................................................................................. 907 GARANTİ BANKASI’NIN HAYVANLI REKLAM SERİSİNDE HALK KÜLTÜRÜ VE DİLİNE AİT UNSURLAR Reyhan ÖZMEN ..................................................................................................................... 915 P O S T E R B İ L D İ R İ L E R ........................................................................................ 929 RAUF DENKTAŞ’IN ŞİİR DÜNYASI İbrahim ARSLAN .................................................................................................................. 931 KONYA’DA YAYIMLANAN ‘BABALIK’ GAZETESİNİN TÜRK FOLKLORU AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Merve BACAK ........................................................................................................................ 935 BİR DUVARIN ARKASINDA YAŞAMAK: TANPINAR’DA BEKÂRLIK MESELESİ Hazal BOZYER ...................................................................................................................... 939 NECÂTÎ BEG’İN GAZELLERİNDE “ŞEYTAN”A DAİR HALK İNANIŞLARI Ebubekir ÇALIOVA ............................................................................................................... 943 KARS VE CİVARINDA ALIÇ Çiğdem ÇAPKURT ................................................................................................................ 947 VAN ERCİŞ’TE AĞALIK SİSTEMİNE BAĞLI OLARAK OLUŞAN AŞK HİKÂYELERİ Ferhat ERGÜL–Mehmet Emin ALAK ............................................................................... 951 FERİT EDGÜ’NÜN ‘ANNEM VE BEN’ ADLI KÜÇÜREK ÖYKÜSÜNÜN TEMATİK AÇIDAN İNCELENMESİ Sevda GEÇEN ......................................................................................................................... 955 XIV TRAKYA BÖLGESİ BAHAR EĞLENCE KÜLTÜRÜNÜN HALKBİLİMSEL BAĞLAMDA DEĞERLENDİRİLMESİ Gizem Ece GÖNÜL ................................................................................................................ 959 FENNİ MEHMED DEDE VE DİVANI Kadriye HOCAOĞLU ............................................................................................................ 963 MUALLİM NACİ’NİN FARS EDEBİYATINA BAKIŞI Serhan İŞSEVER.................................................................................................................... 967 GELENEKSEL TÜRK DİNİ VE ŞAMANİZMİN ANADOLUDAKİ İZLERİ ÜZERİNE Caner KAYA ........................................................................................................................... 971 ADANA İLİ FEKE İLÇESİNE BAĞLI AKOLUK KÖYÜNDE HALK HEKİMLİĞİ Şule KAYIŞ .............................................................................................................................. 975 NÂZIM HİKMET’İN ŞİİRLERİNDE ÇOCUK TEMASI Yasemin KURUÇAY .............................................................................................................. 979 MUSTAFA RUHİ ŞİRİN VE MASALLARININ GÜNCELLENMESİ Selin LAFCI ............................................................................................................................. 983 FOLKLORE ADANMIŞ BİR ÖMÜR: MUHAN BALİ Kamil ÖNAL ........................................................................................................................... 987 KIBRIS BARIŞ HAREKÂTI’NIN ELEKTRONİK KÜLTÜR ORTAMINA YANSIMALARI Ahmet Eren ÖZEN ................................................................................................................ 991 “DİL”DEN GELEN STATÜ FARKLILIĞI Sakine ÖZER .......................................................................................................................... 995 KAZAK ŞAİRİ MAĞCAN CUMABAYOĞLU’NUN ŞİİRLERİNDE “TABİAT” TEMASI Sibel TUFANER...................................................................................................................... 999 KARS VE ARDAHAN YÖRESİNDE DULAVRAT OTU Gamze UĞUR ....................................................................................................................... 1003 TATAR TÜRKÇESİ İLE TÜRKİYE TÜRKÇESİNDEKİ BAZI EŞ SESLİ KELİMELER ÜZERİNE BİR DENEME Nalan YILDIRIM ................................................................................................................. 1007 AHMET HAMDİ TANPINARIN SANAT VE DÜŞÜNCE HAYATINDA AKDENİZLİLİK: TANPINAR NE KADAR AKDENİZLİ? Nihal YILDIRIM .................................................................................................................. 1011 TARIK BUĞRA’NIN DÖNEMEÇTE ROMANINDA AYDIN-HALK ÇATIŞMASI Yasemen YUNUSOĞLU ...................................................................................................... 1015 TÜRK DİLİ ÇUVAŞ TÜRKÇESİNİN KURUCULARINDAN ERMEY İVANOVİÇ ROJANSKİY İbrahim ARIKAN Ankara Üni., Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü ÖZET Tarihî Bulgar Türklerinin torunları olan Çuvaş Türklerinin dillerine ait ilk yazılı metinler 18. yy.dan itibaren takip edilebilmektedir. Birkaç şiir ve konuşma metni dışında genel olarak Rusça’dan Çuvaş Türkçesine yapılan dinî çeviri metinlere, sözlüklere ve dilbilgisi kitaplarına dayanan ilk yazılı metinler, Çuvaş Türkçesinin tarihi bakımından oldukça önemlidir. Kendisi de bir din adamı olan, 1741 yılında Kărmăş şehrinde doğan ve aldığı kilise eğitiminin ardından vaizlik başta gelmek üzere çeşitli görevlerde bulunan E. İ. Rojanskiy, 1788 yılında “Kratkiy Katehizis” (Kısa İlmihal) metnini Çuvaş Türkçesine aktarmış, Çuvaş Türkçesinin ilk gramerinin hazırlanışına da nezaret etmiştir. Bu yönleriyle E. İ. Rojanskiy Çuvaş Türkçesinin kurucularından kabul edilmekte ve yaptığı çalışmalar pek çok yönüyle incelenmeye değer görülmektedir. ABSTRACT First written-texts of Chuvash Turkishes that descendants of Historical Bulgarian Turkishes can be followed since 18th century. The first written-texts that, except a few poem and speech texts, based on religious-translated texts, dictionaries and grammars and these are very important for the history of Chuvash Turkish. E. I. Rojnskiy, who was a reverend, was born at Kărmăsh city on 1741 and then he got religious education and worked as a predicant. He translated “Kratkiy Katehizis” to Chuvash Turkish from Russian, and he supervised to prepared the first grammar of Chuvash Turkish too. For these reasons E. İ. Rojanskiy is accepted the creator of Chuvash Turkish and his studies are to be worthy of studied. 1. 18. yy. Çuvaş Türkçesi Üzerine İdil-Ural Türklüğünün önemli bir parçası olan ve tarihî İdil Bulgarlarının torunları olarak kabul edilen, konuştukları Türk dil türü ile hem Türklük Bilgisi hem de Altayistik çalışmalarında müstakil bir yere sahip olan Çuvaş Türklerinin adına ilk kez 16. yy.da Kazan Hanlığı zamanında rastlamaktayız. Bu dönemde Prens A. Kurbski’nin tarihçilerinden biri Çuvaşlar hakkında şu şekilde bilgi vermektedir: “Dağ Çeremisleri, kendilerini Çuvaş diye çağırırlar, dilleri biraz özel” 1 . Eldeki veriler itibariyle Çuvaş etnoniminin ilk kez kullanıldığı bu küçük bilgiyle İsveçli bilgin Johann von Strahlenberg’in Das Nord und Ostliche Theil von Europa und Asia (Stockholm, 1730) adlı eserinin sonunda yer alan ve 32 dilde 1 İvanov, A., (1907), Ukazatel' Knig, Broşyür, Jurnalnıh i Gazetnıh Statey i Zametok na Russkom Yazıke o Çuvaşah,. Kazan: Tipo-Litografiya İmperatorskago Universiteta, s. 3 İbrahim ARIKAN 4 çeşitli sözcüklerin listelendiği Gentium Boreo-Orientalium Vulgo Tatarorum Harmonia Linguarum bölümünde yer verdiği 28 adet Çuvaş Türkçesi sözcük kaydına kadar geçen sürede Çuvaşların dillerine ait herhangi bir ize şu ana kadar rastlanmamıştır. 2 İdil Bulgar Devleti döneminden kalan yaklaşık 140 civarındaki kitâbenin önemli bir kısmının 14. yy.a ait olduğu düşünülürse Çuvaş Türkçesinin Strahlenberg tarafından 18. yy.da kayıt altına alınan ilk sözcüklerine kadar geçen süre neredeyse 4 asırı bulmaktadır. Strahlenberg’i takiben G. F. Müller, İ. E. Fischer 18. yy.ın başlarında tertip edilen ilmî araştırma gezileri sırasında Kazan eyaletinde bulunmuşlar ve burada yaşayan Çuvaşlar arasında kalarak Çuvaş Türkçesinden sözcük kayıtları almışlar, çeviri faaliyetlerinde bulunmuşlardır. “Kamçatka Ekspesiyon”u olarak bilinen bu araştırma gezileri sonucunda elde edilen malzemeleri Müller 1759 yılında Samlung Russisch Geschihte adlı yayın dizisinin üçüncü kitabı olarak “Nachricht von dreyen im Gebiete der Stadt Casan wohnhaften heidnischen Voelkern, den Tscheremissen, Tschuwaschen und Wotiaken” adıyla yayınlamıştır. Müller eserinde Çuvaş Türkçesinde Tură Çuvaşları arasından derlediği sözcükler ile Rusça’dan aktardığı “Otçe Naş” adlı duaya yer vermiştir. Fischer ise sekiz yıl boyunca bulunduğu araştırma gezisinde kendi oluşturduğu sözcük listesindeki 500 sözcüğü 34 halkın diline çevirmiş fakat bu sözcüklerden sadece 280 tanesini Çuvaş Türkçesi ile verebilmiştir 3 . 18. yy. Çuvaş Türkçesi araştırmaları için ilkleri oluşturan bu çalışmaların dışında V. N. Tatişçev anketleriyle hazırlanan çok dilli sözlüklerle yine bu anketlerden istifade edilerek hazırlanan K. A. Kondratoviç’in sözlüğü telaffuz edilmelidir. V. N. Tatişçev anketleri doğrultusunda 1737-38 yıllarında Rusça – Tatarca – Çuvaşça - Mordvaca ve Rusça – Çuvaşça –Çeremişçe-Mordvaca sözlükler hazırlanmıştır. K. A. Kondratoviç ise aynı dönemde ilk Çuvaşça-Rusça sözlüğü hazırlamış ve Bilimler Akademisi kayıtlarına göre Tatişçev’e teslim etmiştir. Fakat sözlüğün bugün nerede olduğu bilinmemektedir 4 . Bu çalışmaların haricinde Çuvaş Türkçesinin ilk edebî eseri olarak kabul edilen ve Çuvaş yazılı edebiyatının ilk şiiri olarak bilinen 6 dizelik övgü şiiri de Çuvaş dil tarihinin en önemli eserlerindendir. 1767 yılında Çariçe II. Katerina’nın Kazan’a düzenlediği bir gezi sırasında ziyaret ettiği Hıristiyan okulunda eğitim gören öğrenciler Çariçeye methiyeler bildiren şiirler okumuşlardır. Okuldaki Çuvaş öğrencilerin okuduğu bu övgü şiiri Çuvaş edebi dilinin başlangıcı kabul edilmektedir 5 . Şiir Yrd. Doç. Dr. Oğuzhan Durmuş tarafından yeniden ve doğru bir şekilde okunmuş bunun yanı sıra gramer incelemesi ile birlikte yayınlanmıştır 6 . Aynı yüzyılda gün yüzüne çıkan ve Çuvaş Türkçesi tarihi için çok önemli bir eser de Çuvaş Türkçesinin bilinen ilk grameri olan Soçineniya, Prinadlaşejaşçiye k Grammatike Çuvaşskogo Yazıka adlı eserdir. 1769 yılının Ocak ayında Saint 2 Bkz. Durmuş, O., (2009). “Strahlenberg ve İlk Çuvaşça Kelime Listesi”, Gazi Türkiyat Dergisi , 503-511. 3 Petrov, N. P., (1978). Çăvaş Literatura Çĕlhin İstoriyĕ. Şupaşkar: İ.N. Ul'yanov Yaçĕpe Hisepleneken Çăvaş Patşalăh Universiteçĕ, s.48-51.; Sergeyev, L. P., (2004). ırulăhĕn Palăkĕsem. Şupaşkar: İ. Ya. Yakovlev Yaçĕllĕ Çăvaş Patşalăh Pedagogika Universiteçĕ, 5. 4 Sergeyev, L. P., (2004), s. 7-12; Petrov, N. P., (1978), s. 52-57 5 Petrov, N. P., (1978), s. 65 6 Durmuş, O., (2009a), “Yeni Bulgar Türkçesi Döneminin Kaynakları II. Edebî Kaynaklar: I 1769 Tarihli Alti Dize Ya Da İlk Çuvaş Şiiri”, Turkish Studies , 4 (8), 1108-1122. ERMEY İVANOVİÇ ROJANSKİY 5 Petersburg’da Bilimler Akademisi basımevinde basılan Soçineniya, 2011 yılında tıpkıbasım olarak Çuvaşistan Devlet Beşeri Bilimler Enstitüsü Basımevi tarafından yeniden basılmıştır. Eser Çuvaş Türkçesinin tarihsel dilbilgisi, tarihsel söz varlığı ve tarihsel ses bilgisi çalışmaları için paha biçilmez niteliktedir. Çuvaş Türkçesinin iki temel ağız grubu olan Turi ve Anatri ağızlarının her ikisinden de örneklere rastlanan Soçineniya, döneminin diyalektolojik durumunu tasvir etmesi açısından tarihsel diyalektoloji çalışmalarında da önemli bir yer işgal eder 7 . Yazarı veya yazar grubu kesin olarak bilinmemekle birlikte Prof. L. P. Sergeyev Soçineniya’nın Kazan Din Semineryası Başpiskoposu V. Putsek-Grigoroviç’in isteğiyle Çuvaş öğrenciler tarafından kaleme alındığını belirtirken 8 , N. P. Petrov da çalışmanın V. Putsek-Grigoroviç’in denetiminde hazırlandığı düşüncesinin ağır bastığını fakat bu eserin onun tarafından yazılamayacağının kesin gibi göründüğünü ifade eder 9 . Ancak son dönemde Çuvaş edebiyatı tarihi araştırmaları ile dikkat çeken Prof. V.G. Rodionov Soçineniya’nın E. İ. Rojanskiy tarafından yazılmış olabileceği ihtimali üzerinde de durmaktadır. Bu yaklaşım ileride yeniden değerlendirilecektir. 18. yy.ın sonlarında da Çuvaş Türkçesinin de yer verildiği üç farklı sözlük hazırlandığı görülmektedir. Bunlardan ilki 1783 yılında Nijniy Novgorod Piskoposluğuna getirilen D. S. Rudnev (Damaskin) tarafından II. Katerina’nın isteği üzerine oluşturulmuş olan “Slovar Yazıkov Raznıh Narodov v Nijegorodskoy Yeparhii obitayuşçih; imenno: Rossiyan, Tatar, Çuvaşey, Mordvı i Çeremis. Po vısaçayşemu soizvoleniyu i poveleniyu yeya İmperatorskogo veliçestva premudroy gosudarıni Yekaterinı Alekseyevnı imperatritsı i samoderjitsı vserossiyskoy po alfavitu rossiyskih slov raspolojennoy: i v Nijegorodskoy semnarii ot znayuşçih onıya yazıki svyaşennikov i seminaristov pod prismotrom preosvyaşçennago Damaskina yepiskopa Nijegorodskago i Alatırskago soçinennoy 1785 -go goda” adlı sözlüktür. Damaskin Sözlüğü olarak da anılan sözlük iki ciltten oluşmaktadır. Sözlükte Tatarların, Çuvaşların, Marilerin ve Mordvaların tarihi ile etnografyası hakkında da kısa bilgiler verilmiştir. Sözlüğü hazırlayanlar arasında Ermey Rojanskiy’in de adı geçmektedir. Yine aynı dönemde Petr Simon Pallas tarafından hazırlanan ve ilim aleminde Pallas Sözlüğü olarak tanınan başka bir çalışma da Sravnitel’nıye Slovari vseh yazıkov i nareçiy, sobrannıye desnitseyu vsevosoçayşey osobı. Otdeleniye pervoye soderjaşçiye v sebe yevropeyskiye i aziatskiye yazıki” adlı sözlüktür. Sözlük 1787 yılında Saint Petersburg’da yayınlanmıştır. Sözlükte 285 Rusça sözcük 200 dile çevrilerek verilmiştir. Sözlüğe dâhil edilen diller arasında Çuvaş Türkçesi de bulunmaktadır. Damaskin Sözlüğü ile aynı zamanlarda hazırlandığı düşünülen ve Çuvaş leksikografi tarihi bakımından önemli bir eser de II. Katerina’ya sunulan Slovar Çuvaşskogo Yazıka’dır. Kimin tarafından hazırlandığı bilinmeyen ve Rusça Çuvaşça olarak düzenlenen sözlükte 2888 sözcük bulunmaktadır. Sözlük Çuvaş Türkçesinin tarihsel söz varlığı bakımından da dikkate değer bir eserdir 10 . 7 Alekseyev, A. A, (1978). “Çăvaş Literatura Çĕlhin Umistoriyĕpe Maltanhi Utămĕsem” Çăvaş İlemlĕ Literatura Çĕlhi IV (s. 3-18), Şupaşkar: Çăvaş ASSR Ministrsen Soveçĕ Şumĕnçi Çĕlhe, Literatura, İstori tata Ekonomika Naukisen Tĕpçev İnstituçĕ, s.5 8 Sergeyev, L. P., (2004), s. 19 9 Petrov, N. P., (1978), s. 59 10 Petrov, N. P., (1978), s. 72-74. İbrahim ARIKAN 6 2. Ermey İvanoviç Rojanskiy ve Çalışmaları: 18.yy. tüm İdil-Ural halkları tarihi için önemli bir yüzyıl olmuştur. Önceki yüzyıllarda başlayan misyon faaliyeti bu dönemde artarak devam etmiş, elde edilen deneyimler sonucu misyon faaliyetleri bir yönüyle filoloji çalışmaları ile birleşmiş, bu döneme kadar Rusça yapılan misyon çalışmaları halkların kendi dilleriyle sürdürülme yoluna girmiştir. Bunun doğal sonucu olarak da her bir halkın kendi dillerinin daha iyi öğrenilebilmesi için sözlük ve gramer oluşturma hazırlıkları ve çeviri çalışmaları hız kazanmıştır. Özellikle Kazan ve Nijniy Novgorod merkez olmak üzere din akademiyalarında yetiştirilen misyoner-âlim ve vaizler İdil-Ural sahasında yaşayan gayri-Rus halklar arasında görevlendirilmeye başlanmıştır. 18. yy. bu bakımdan da Çuvaşlar için önemli bir yüzyıl olmuştur. Çuvaş Türkçesinin ilk yazılı kaynakları Strahlenberg’in sözcük listesi hariç tutu lursa dinî kurumlarda bizzat din adamlarının himayesinde tamamlanan çalışmalar olarak gün yüzüne çıkmışlardır. Çuvaşların Hıristiyanlaştırılması sürecinde etkin görev alan ve kendisi de bizzat Çuvaş olan vaiz ve alim Ermey İvanoviç Rojanskiy bu nedenle Çuvaş din ve dil hayatında önemli bir yer işgal eder. 18.yy.ın ikinci yarısında Çuvaş yazılı kültürü içinde değerlendirilebilecek tüm önemli çalışmalarda onun adını anmak mümkündür. E. İ. Rojanskiy 1741 yılında Kărmăş şehrinde dünyaya gelir. Babası Çuvaş’tır ve Kărmăş şehrindeki Nikolayevski kilisesinde çalışmıştır. Ermey, eğitimini almak üzere babası tarafından din semineryasına gönderilir . O dönemde Nijniy Novgorod Başpiskoposu olan ve ilk Çuvaş Türkçesi gramerinin hazırlanması sürecinde de adından bahsettiğimiz V. Putsek-Grigoroviç, E. Rojanskiy’e seminere girebilmesi hususunda yardımcı olur. Ermey, burada eğitimini tamamladıktan sonra Kărmăş ve Yetĕrne şehrinde yaşayan Kreşin Çuvaşların kendi dilleri ile vaaz edecek biriyle ilgili isteklerini bildirdikleri dilekçeleri üzerine Kărmăş ve Yetĕrne şehirlerine vaiz olarak görevlendirilir 11 . V.G. Rodionov, E. Rojanskiy’in vaizlik göreviyle ismi geçen şehirlere atandıktan sonra V. Putsek Grigoroviç tarafından Soçineniya’yı yazmak için görevlendirildiğini düşünmektedir. Çünkü 1767 yılında Çariçe Katerina Kazan’a bir ziyaret gerçekleştirmiş ve bir Hıristiyan okulunda konuk olmuştu. Rodionov, bu sırada V. Putsek Grigoroviç’in Çariçe’ye Kazan eyaletinde yaşayan gayri Rus halklar için kendi dillerinde çeviriler yapılması ve dini metinler hazırlanması gerektiği hususunu önerdiği kanısındadır. Bunun sonucunda da 1768 yılında Çuvaş Türkçesinin ilk grameri Bilimler Akademisine el yazması olarak verilmiş 1769 yılında ise 608 tirajla basılmıştır. Rodionov ilk gramerdeki söz varlığının ve ağız özelliklerinin Kărmăş şehrine ait olduğunu dolayısıyla ilk gramerin Rojanskiy tarafından yazıldığının kesinleştiği hususunu vurgulamaktadır. Ancak burada Soçineniya’nın farklı bölümlerinin farklı kişilerce yazılmış olabileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Zira Rodionov dilbilgisi kısmında yer alan örneklerin, harflerin ve yöntemin Rojanskiy tarafından kullanılmış olduğunu düşünmektedir 12 . Çuvaş Türkçesinin ilk gramerinin basılması dilbilim, Çuvaş Türkçesinin tarihsel araştırmaları ve Türklük bilgisi bakımından önemli bir dönüm noktası olmasının 11 Rodionov, V. G., (1989), Revolyutsiççenhi Çăvaş Literaturi. Şupaşkar: Çăvaş Kĕneke İzdatelstvi, s. 58. 12 Rodionov, V. G., (2011). Ermey Rojanskiy Purnăşĕpe Pultarulăхĕ. Şupaşkar: Çuvaşskiy Gosudarstvenniy İnstitut Gumanitarnıh Nauk, s.12. ERMEY İVANOVİÇ ROJANSKİY 7 yanı sıra Çuvaşların kendi dillerinin artık kitabi dil hüviyeti kazandığının ve Çuvaş yazı hayatının başlangıcının ilanı olduğunun da göstergesidir. Bu hususları dikkate alan Rodionov, 18. yy.ın 60’lı yıllarına verdiği önemi şu cümlelerle ifade eder: “18.yy.ın 60’lı yıllarında Çuvaş toplum hayatında anlatılamayacak kadar büyük değişiklikler olmuştur. Bunların arasında en önemlisi de halkımızın geleceği yaşama ümidinin gelişmesidir. Çuvaşlar da Tatarlar gibi kitabı olan bir halk olmuştur. Geleceğe ulaşmak için güç-kuvvet alarak bir kalıntı-hatıra olarak kalmayacağını göstermiştir. Kitap ve çeviri işlerinde gayrete gelmiştir.” 13 Rojanskiy’in böyle önemli bir çalışma içinde etkin bir şekilde yer alması Çuvaşların toplumsal hayatında olduğu kadar bilim tarihleri için de önemli olmuştur. Zira Çuvaş Türkçesinin ilk dilbilgisi kitabı bir Çuvaş din adamının elinde Rus gramer kaidelerine uygun olarak oluşturulmuştur. Bu da çalışmada verilen dilbilgisi kaidelerinin ve örneklerin -dönemin şartları da dikkate alınırsa- tahrife uğramadan verildiği anlamına gelebilir. Damaskin Sözlüğü olarak yukarıda bahsettiğimiz 1785 yılında tamamlanan sözlüğün Çuvaşça ve Tatarca kısımlarının redaktörlüğünü E. Rojanskiy yapmıştır. Sözlüğe alınan sözcüklerin derlenmesi işi E. Rojanskiy’ in oğlu Grigoriy Rojanskiy ile oğlunun arkadaşı İvan Rusonovskiy ve İvan Tatinskiy tarafından yürütülmüştür. E. Rojanskiy toplanan kelimeleri kontrol ederek düzeltmiş ve yayına hazırlamıştır 14 . Rojanskiy’in en önemli çalışmalarından biri de 1785 yılında hazırladığı “O Çuvaşah, jivuşçih v Nijegorodskiy yeparhii” adıyla Çuvaşlar üzerine yaptığı etnografik incelemesidir. Bu incelemede Çuvaşların günlük hayatları ve gelenekleri ile bilgiler verilmiştir. 2.1. Kratkiy Katehizis Çevirisi: Ermey Rojanskiy Kărmăş ve Yetĕrne şehirleri civarında vaizlik yaptığı dönemde Rusça adı “Kratkiy Katehizis” olan ve soru-cevap yöntemiyle kaleme alınmış dinî öğreti metnini Çuvaş Türkçesine aktarmıştır. Katehizis metni 33 soru ve bu sorulara verilen 33 cevaptan oluşmaktadır. Hıristiyanlık dinindeki temel dinî prensiplerin sorularla öğretilmeye çalışıldığı bir metin olan Katehizisin, Rojanskiy tarafından 1788 yılında 34 sayfa olarak Çuvaş Türkçesine aktarımı tamamlanmıştır. Rojanskiy’in kendi el yazmasından fotokopi yoluyla elde edilen metin bugün Çuvaş Devlet Beşeri Bilimler Enstitüsü Bilim Arşivinde “Genel Bölüm IV-380 ve IV-410” numaralı dosyalarda saklanmaktadır. Çalışmanın ilk sayfasında “Kratkiy Katihizis, perevedenniy na çuvaşskiy yazık s nablyudeniyem rossiyskago i çuvaşskago prostoreçiya, radi udobneyşago onago poznaniya vospriyavşih svyatoe kreşçeniye. 1788 god.” başlığı yer alır. Başlığın hemen altında iki sütun halinde Rusça ve Çuvaş Türkçesi ile (sol sütunda Rusça, sağ sütunda Çuvaş Türkçesi ile) Kratkiy Katehizis metni başlamaktadır. Metnin esasını teşkil eden soru ve cevaplara geçmeden önce Rusça soru-cevapların olduğu sütunun başına Rusça “Po Ruski”, Çuvaş Türkçesine aktarılan soru ve cevapların başına da yine Rusça “Po Çuvaşski” şeklinde başlıklar yerleştirilmiştir. Daha sonra metin soru “ idyü – ıytu (Mod. Çuv. T.)” 15 ve cevaplarla “horov – hurav (Mod. Çuv. T.)” devam eder. Turi 13 Rodionov, V. G., (2011), s. 13 14 Rodionov, V. G., (1989), s. 62 15 Modern Çuvaş Türkçesi İbrahim ARIKAN 8 Çuvaşlarından olan Rojanskiy metnin Rusçadan Çuvaş Türkçesine çevirisini yaparken Turi Çuvaşlarının ağız özelliklerinin etkisi altında kalmıştır. Örn. horav (Tu. A.) 16 – hurav (Mod. Çuv. T.), Tora (Tu. A.) – Tură (Mod. Çuv. T.) hoş- (Tu.A.) – huş- (Mod. Çuv. T.) bol- (Tu. A.) – pul- (Mod. Çuv. T.). Bunun yanı sıra özellikle dinî metinlerin çevirisinde metnin tahrif edilmemesi konusunda gösterilen dikkat dolayısıyla Çuvaş Türkçesine yapılan çeviride Rusça söz diziminin oldukça etkili olduğu görülür. Yerine göre sözcük sözcük tercüme yapılması metnin anlaşılmasını oldukça zorlaştırmaktadır. Metin soru ve cevapların arkasından gelen Kili Aspotin ve Kili Tora Amışi adlı dua metinleriyle son bulur. E. Rojanskiy 1788 yılında el yazısı olarak tamamladığı metni ancak 12 yıl sonra 1800 yılında kitap olarak bastırabilmiştir. Sergeyev, kitabın 600 tirajla basıldığını ve 575 civarında kitabın Çuvaşların yaşadığı bölgelerdeki kiliselere gönderildiğini belirtir 17 . Bu kitap Çuvaş Türkçesinin ve edebiyatının tarihinde bir dönüm noktası olmuştur. Zira o döneme kadar kendi dillerinde kitapları olmayan Çuvaşlar ilk kez kendi dillerinde basılan ve edebî metin hüviyeti taşıyan bir kitaba sahip olmuşlardır. İlk Çuvaş Türkçesi gramerinin basılışından 31 yıl sonra basılan bu ilk kitap Çuvaş yazılı edebiyatının başlangıcı olarak kabul edilmektedir. 2.2. Otçe Naş Çevirisi: E. Rojanskiy 1788 yılında Kratkiy Katehizis ile birlikte bir dua metni olan Otçe Naş metnini de Çuvaş Türkçesine çevirmiştir. Daha önce de bahsedildiği gibi G. F. Müller , E. Rojanskiy’den önce bu metni Çuvaş Türkçesine çevirmiş veya çevirtmişti. Rojanskiy’in yaptığı çeviri Müller çevirisinden daha iyi olsa da özellikle Çuvaş Türkçesinde bulunan “ă, ĕ, ӳ, ç gibi bazı özel seslerin o dönemde kullanılan Kiril alfabesiyle karşılanamamasından kaynaklanan sıkıntılar olduğu görülmektedir 18 . Metnin orijinal nüshası Çuvaş Devlet Beşeri Bilimler Enstitüsü Bilim Arşivinde tarafımızca tespit edilememiştir. Ancak Seregeyev, Rojanskiy’e ait olan metni incelemiş ve Rusça Otçe Naş metnini Çuvaş Türkçesine yapılan çevirisiyle birlikte XVIII. Ĕmĕrti Çăvaş ırulăhĕn Palăkĕsem (18.yy.daki Çuvaş Yazısının Anıtları) (2004) adlı çalışmasına dâhil etmiştir. 2.3. Sumahzam: E. Rojanskiy’in Nijniy Novgorod piskoposluğunda eğitim gören öğrenciler için Çuvaş Türkçesini öğretmek amacıyla hazırladığı bir başka eser de Sumahzam adıyla tanınan ve orijinal adı “Sumahzam kazya jin Çuvaş çilga zine” ya da “Reçi dlya perevodu na çuvaşskiy yazık” (Çuvaşça çeviriler için sözler) adlı çalışmadır. Kesin tarihi belli olmamakla birlikte Sergeyev tarafından eserin 1788-1791 yılları arasında hazırlandığı tahmin edilmektedir. Rojanskiy tarafından Çuvaş Türkçesine aktarılan Sumahzam adlı eserin el yazmasından alınan fotokopiler Çuvaş Devlet Beşeri Bilimler Enstitüsü Bilim Arşivinde, ‘Genel Bölüm IV-410” numaralı dosyada saklanmaktadır. Eser toplamda dört sayfadır. Daha önce bahsettiğimiz Kratkiy Katehizis metnindeki gibi sağ ve solda bulunan iki sütundan sağdakinde Çuvaşça soldakinde ise Rusça metin yer alır. Her iki sütunda da metinler başlıkla başlamaktadır. Bir numaralı madde birden başlayarak yirmi ikiye kadar olan sayıları ve daha sonra da otuzdan bine kadar olan onluk ve yüzlük sayıları içerir. İki numaralı maddeden başlayarak son madde olan yirmi üçüncü 16 Turi Ağzı 17 Sergeyev, L. P., (2004), s. 89 18 Sergeyev, L. P., (2004), s. 66-67 ERMEY İVANOVİÇ ROJANSKİY 9 maddeye kadar her bir başlıkta bir ya da birkaç örnek cümle yer almaktadır. Rojanskiy’in daha önceki çevirilerinde olduğu gibi Sumahzam’da da Turi ağzının sescil ve dilbilgisel özellikleri açıkça görülebilmektedir 19 . N. P. Petrov Sumahzam adlı eseri Çăvaş Literatura Çĕlhin İstoriyĕ (1978) adlı çalışmasında “edebi dilin abidesi” olarak nitelendirmektedir. 3. Sonuç: Çalışmamızın en başından şu ana kadar genel hatlarıyla hem 18.yy. Çuvaş Türkçesinin genel durumu, hem de 18.yy. içerisinde ve Çuvaş Türkçesi tarihinde E. İ. Rojinskiy’in sahip olduğu önemli yer anlatılmaya çalışılmıştır. Görüldüğü gibi Çuvaş Türkçesinin 18. yy.ı dinî kurumların ve misyonerlik faaliyetlerinin ekseninde geçen bir yüzyıl olmuştur. Özellikle eğitim kurumlarında öğrenci olan misyonerlerin Çuvaş Türklerini ve dillerini daha iyi tanıyabilmeleri ve İmparatorluk coğrafyasındaki tüm halkların yeni bir kimlik inşası ile İmparatorluk coğrafyasına bağlanması isteği hem dil araştırmalarını hem de çeviri faaliyetlerini hızlandırmıştır. Bu bağlamda Rojanskiy Çuvaş Türkçesinin ilk gramerinin telifinde etkin ve yetkin bir isim olmuş, yaptığı dinî ve din dışı çeviriler ile Çuvaşların hem din ve dil hem de dil ve kültür hayatına derin izler bırakmıştır. Rodionov, E.Rojanskiy’i Kiril harfleri temelinde Çuvaşların yazısını düzenleyen, Çuvaş Türkçesi ile ilk kitabı bastırarak Çuvaşları kitabı olan halklar arasına sokan, ilk grameri yazan, Çuvaşların yazılı edebiyatını temellendiren kişi; Çuvaş kitabî hayatının dedesi ve İ. Ya. Yakovlev’in yolunu açan öncü olarak görmektedir 20 . Bu yönüyle E. İ. Rojanskiy Çuvaş araştırmaları için malzeme edilebilecek önemli eserler ortaya koyan ilk isimlerden biri olmuştur. Kaynakça Alekseyev, A. A., (1978), “Çăvaş Literatura Çĕlhin Umistoriyĕpe Maltanhi Utămĕsem” Çăvaş İlemlĕ Literatura Çĕlhi IV (s. 3-18). içinde Şupaşkar: Çăvaş ASSR Ministrsen Soveçĕ Şumĕnçi Çĕlhe, Literatura, İstori tata Ekonomika Naukisen Tĕpçev İnstituçĕ. Durmuş, O., (2009), “Strahlenberg ve İlk Çuvaşça Kelime Listesi”, Gazi Türkiyat Dergisi , 503-511. Durmuş, O., (2009a), “Yeni Bulgar Türkçesi Döneminin Kaynakları II. Edebî Kaynaklar: I 1769 Tarihli Alti Dize Ya Da İlk Çuvaş Şiiri”, Turkish Studies , 4 (8), 1108-1122. İvanov, A., (1907), Ukazatel' Knig, Broşyür, Jurnalnıh i Gazetnıh Statey i Zametok na Russkom Yazıke o Çuvaşah. Kazan: Tipo-Litografiya İmperatorskago Universiteta. Petrov, N. P., (1978), Çăvaş Literatura Çĕlhin İstoriyĕ. Şupaşkar: İ.N. Ul'yanov Yaçĕpe Hisepleneken Çăvaş Patşalăh Universiteçĕ. Rodionov, V. G., (1989), Revolyutsiççenhi Çăvaş Literaturi. Şupaşkar: Çăvaş Kĕneke İzdatelstvi. Rodionov, V. G., (2011), Ermey Rojanskiy Purnăşĕpe Pultarulăхĕ. Şupaşkar: Çuvaşskiy Gosudarstvenniy İnstitut Gumanitarnıh Nauk. Sergeyev, L. P., (2004), XVIII. Ĕmĕrti Çăvaş ırulăyĕn Palăkĕsem. Şupaşkar: İ. Ya. Yakovlev Yaçĕllĕ Çăvaş Patşalăh Pedagogika Universiteçĕ. 19 Sergeyev, (2004), s. 68 20 Rodionov, (2011), s. 6 EROL GÜNGÖR’ÜN TÜRK DİLİ TARTIŞMALARINA BAKIŞI İsmail Alperen BİÇER Trakya Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı ÖZET Bir yazı dili olarak Orhun Abideleri’nden itibaren takip edilen ve incelenen Türkçe, Türklerin ufku ve devlet geleneği çerçevesinde çok geniş bir coğrafyaya yayılmış ve bir çok dil ile etkileşimde bulunmuştur. 19. yüzyılın ikinci yarısına gelindiğinde aydınlarımız tarafından dil konusu başlı başına bir sorun olarak ele alınmış ve Tanpınar’ın deyimiyle “bir medeniyet krizi” yaşanan o günlerde dil üzerine bir takım düşünüşler ve arayışlar başlamıştır. Cumhuriyet döneminde ise bu düşünüş ve arayışlar, sadeleştirme çabaları ekseninde gelişmiş ve Türkçeye yönelik tahrip edici, aşırı özleşmeci ve son derecede ideolojik çıkışlar yapılmıştır. Türk dilini menfi manada etkileyen bu çabalara bazı düşünce, dil bilim ve edebiyat adamları şiddetle karşı çıkmış, fikirlerini eserlerinde ve yazılarında dile getirmişlerdir. Düşünce hayatımızda önemli bir yeri olan Erol Güngör, bu sadeleştirme çabalarını soysuzlaştırma/köksüzleştirme olarak tanımlamış ve Türk dilini tahrip eden bu görüşün karşısında olmuştur. İşte bu çalışmada Erol Güngör’ün Türk diline dair görüşleri, onun telif eserleri ve gazete yazıları merkeze alınarak incelenmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Erol Güngör, Türk Dili, sadeleştirme çabaları, tasfiye hareketi. ABSTRACT Turkish language as a written language which has been searched and studied since Orkhon Inscriptions, has spread to a wide area and interacted with many language within the frame of Turks’ horizon and state customs. By the second half of the 19th century, the matter of language was dealt with as problematic issue by the intellectuals and a set of thoughts and search on language arose during those days of “civilisation crisis’’ as Tanpınar stated. As of the Republic period, these thoughts and search progressed around the efforts of simplification and Turkish language was exposed to destruction, an extreme process of purification, and extremely ideological issues. Some thinkers, linguists and man of letters expressed their ideas in their writings and works by arguing against those efforts affecting Turkish language adversely. Erol Güngör, having an important role in our way of thinking, defined these simplification efforts as degeneration and being rootless and took a stand against this notion which destroys the Turkish language. In this study, Erol Güngör’s standpoint of Turkish language was analysed considering his copyrighted works and newspaper articles. Keywords: Erol Güngör, Turkish language, simplification efforts, purification movements. Giriş Bir yazı dili olarak Orhun Abideleri’nden itibaren tüm yönleriyle takip edilen Türkçe, Türklerin ufku ve devlet geleneği çerçevesinde çok geniş bir coğrafyaya yayılmış ve birçok dil ile etkileşimde bulunmuştur. Yaklaşık altı asır yeryüzünde varlığını sürdüren ve imparatorluk adı ile anılan Osmanlı Devleti zamanında bu etkileşimlerin hızla arttığını, Arapça ve Farsçanın Osmanlı Türkçesi üzerinde yoğun bir tesirinin olduğunu bilmekteyiz. Bu tesirin şiddetini ifade etmek için çoğu kez “istila” İsmail Alperen BİÇER 12 kelimesinin kullanıldığını görüyoruz. Nitekim eski edebiyatımıza ait metinlere baktığımızda bu düşüncenin hiç de haksız olmadığını müşahede etmek mümkündür. 19. asrın ikinci yarısına gelindiğinde ise aydınlarımız ve edebiyat adamlarımız Türk dili üzerine düşünmeye başlamıştır. Tanpınar’ın deyimiyle “bir medeniyet krizi” yaşadığımız o dönemlerde dil ile ilgili bir takım çalışmaların yapılması son derece önem arz eder. Söz konusu bu çalışmaların mimarları ve yol açıcıları şüphe yok ki, Şinasi ve Namık Kemal gibi devlet ve edebiyat adamlarıdır. Onlar, fikirlerini topluma ulaştırabilmek için roman, hikâye, şiir, tiyatro ve gazete gibi araçları kullanıyorlardı. Ürettikleri metinlerde sade ve anlaşılır bir dil kullanmış olmaları onların gayelerinin bir gereği olarak görülmelidir. Şinasi ve Namık Kemal’in yanı sıra Ahmet Vefik Paşa, Süleyman Hüsnü Paşa, Şemsettin Sami, Muallim Naci ve Ali Suavi gibi şahsiyetlerin dil üzerine yaptığı çalışmaları, hazırladıkları sözlükleri, ansiklopedileri ve dil milliyetçiliğinin birer savunucuları olduklarını da burada anmak gerekir. “Türkçe üzerinde dikkati çeken bu dönem arayış ve düşünüşlerin, çok sistematik ve bütünlüklü olduğunu ileri sürmek mümkün değildir.” 1 Bu çalışmalar daha çok bireysel anlamda yapılan çalışmalar olarak kalmış ve müelliflerinin ömrü kadar sürmüştür. Elbette ki bu çalışmaların ilk olması Türk dili ve edebiyatı için son derece önemli bir kazanımdır. Türk dili üzerine daha sonraki yıllarda yapılan çalışmalar millî bilincin gelişmesi neticesinde ortaya çıkmıştır. Millî edebiyat dönemi olarak adlandırılan bu yıllarda eser veren düşünce ve edebiyat adamlarımız Ömer Seyfettin, Ali Canip Yöntem ve Ziya Gökalp’tır. Onlar, Genç Kalemler dergisi bünyesinde yazılarını yayımlamış, fikirlerini ifade etmişlerdir. Ömer Seyfettin ve diğer düşünce adamları, yukarıda andığımız şahsiyetlerden farklı olarak dil üzerinde ilk kez sistematik ve programlı bir şekilde çalışmışlardır. Yeni bir dil ve yeni bir sanat anlayışını ortaya koymaları bakımından onların çalışmaları da son derece mühimdir. Cumhuriyet döneminde de dil üzerine düşünüşlerin, arayışların ve çözüm önerilerinin yoğun bir şekilde devam ettiğini söyleyebiliriz. Cumhuriyet döneminde bu çalışmaların özellikle sol düşüncenin elinde gelişme göstermiş olması bir takım tartışmaları da beraberinde getirmiş ve dil merkezli olması gereken tartışmalar ideoloji merkezli bir hal almıştır. Üniversite hocaları, gazete yazarları ve dil meseleleri ile yakından ilgilenen kimseler bu tartışmaların odağında yer almışlardır. Peyami Safa, Zeki Velidi Togan ve Necmettin Hacıeminoğlu gibi düşünce, dil bilim ve edebiyat adamları Türkçeye yönelik tahrip edici, aşırı özleşmeci ve son derecede ideolojik çıkışlara şiddetle karşı çıkmış, fikirlerini eserlerinde ve yazılarında dile getirmişlerdir. Erol Güngör de bu düşünce adamlarından biridir. Erol Güngör’ün Türk Diline Bakışı Tarih, kültür, medeniyet, milliyetçilik, din gibi konuları eserlerinde müstakil olarak ele alan Erol Güngör, dile ve edebiyata dair görüşlerini ise muhtelif gazete ve dergilerde yayımladığı yazılarında açıklamıştır. Bu yazılar daha sonra “Sosyal Meseleler ve Aydınlar” 2 adlı kitapta bir araya getirilmiştir. Biz bu çalışmamızda Güngör’ün söz konusu yazılarından hareketle onun Türk diline dair görüşlerini izah etmeye çalışacağız. Bilindiği gibi Erol Güngör bir dil bilimci değil, sosyal psikologdur. Fakat onun derin tarih ve kültür birikimi ile Osmanlı Türkçesine hâkim oluşu, dil bilimi alanında da 1 Topaloğlu, Y., (Güz, 2009), “Dil İnşasında Aşırı Özleşmeci Bir Dergi: “Öz Dilimize Doğru”, Gazi Türkiyat, S. 5, s. 396. 2 Güngör, E., (2003), Sosyal Meseleler ve Aydınlar, İstanbul, Ötüken Yayınları, (Haz. R. Güler- E. Kılınç). EROL GÜNGÖR’ÜN TÜRK DİLİ TARTIŞMALARINA BAKIŞI 13 fikirler üretmesini sağlamıştır. “Edebiyat dışındaki alanlarda çalışan ilim adamlarının edebiyattan faydalanmaları, şu veya bu şekilde edebî metinleri malzeme olarak kullanmaları veya edebiyatın meseleleri hakkında fikir beyan etmeleri, edebiyat araştırmaları açısından daima kazanç olmuştur. Sabri Ülgener’in, Şerif Mardin’in ve Ziyaettin Fahri Fındıkoğlu’nun bu konudaki çalışmaları meşhurdur.” 3 Güngör, sosyal psikolog olduğu için “sosyal” kavramının ihtiva ettiği bütün meselelerle yakından ilgilenmiş ve özgün düşünceler ortaya koymuştur. Türk dili de bunlardan sadece biridir. Tanzimat’ın ilk yıllarından beri okumuş kesimin gündeminde olan ve Cumhuriyet döneminde de pek çok müdahaleyle karşı karşıya kalan Türkçe, bu dönemde yoğun olarak bir “tasfiye hareketi” ile karşılaşmıştır. Dilde tasfiye hareketi, Türk dilini sadeleştirme/arılaştırma hamlesi olarak başlamış ve netice itibariyle de son derece olumsuz ve trajikomik sonuçlar ortaya çıkmıştır. Erol Güngör, bu tasfiye hareketinin mimarlarını ve savunucularını “Ortaçağ skolastisizmi” diye bilinen ve insanlığın en az üç yüz yıldan beri aşmış olduğu bir devrin kalıntısı olarak” nitelemektedir. Ayrıca Güngör, dil tasfiyecilerinin Atatürk’ün “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir” sözünü de inkâr ettiklerini düşünmektedir. 4 Dil tasfiyecilerinin ikinci büyük hatası ise, yaptıkları bu sadeleştirme/arılaştırma ameliyesini bir devrim olarak addetmeleridir. Çünkü anayasa ile belirlenmiş Atatürk devrimleri arasında dil devrimi diye bir şey yoktur. “Eğer Atatürk, Türkçede kökünde yabancılık tespit edilen bütün kelimeler dilden atılacak, yerine yenileri uydurulacaktır deseydi ve bunu bir kanun maddesi haline getirseydi, gerçekten bir dil devrimi söz konusu olurdu”. 5 Modern ilim, bizim dışımızda doğmuş ve gelişmiştir. Bu sebeple bu ilmin terimleri de bize yabancıdır. Söz konusu bu ilmî terimlere Türkçe karşılıklar bulma çalışmaları Cumhuriyet’ten çok öncelere dayanmaktadır. Fakat bu çalışmalar dönemin milliyetçilik hareketlerinin dışında kalmış ve istenilen sonuçlar elde edilememiştir. Netice itibariyle “sadeleştirilen” dil Türk halkına en az Latince kadar yabancı olmuştur. 6 İşte dilde tasfiyecilerin, yabacı terimlerin yerine Türkçe terimler bulacakları yerde günlük konuşma dilindeki kelimelerin yerine yenilerini “uydurmaları” yapılacak doğru işlerin de önüne set çekmiştir. “Biz mesela problematique, existentielle, molecule, reticulaire, metabolisme gibi terimlerin karşılığını ararken, tasfiyeciler tatil yerine dinlence, şart yerine koşul, hürriyet yerine özgürlük, kuvvet yerine erk kelimelerini uydurmakla uğraştılar.” 7 Dilde tasfiye hareketi dediğimiz bu projenin ve savunucularının mümeyyiz vasıflarını Güngör, şu şekilde sıralamaktadır: “Amatörlük, başıboşluk, ırkçı bir milliyetçilik, yeniliğe tapma, köksüzlük.” 8 Dilde tasfiye hareketi, dilde sadeleşmeyi kesinlikle sağlamamış ve ilmî neticeler doğurmamıştır. Bu hareket, bilimsellikten ve objektiflikten uzak amatör bir girişim olarak kalmıştır. İlmî dayanaklarının olmaması ve belli bir zümrenin tekelinde kalması hareketin başıboşluğunun en büyük delilidir. Söz 3 Şahin, İ., (1998), “Türk Dilinin ve Edebiyatının Meseleleri Karşısında Erol Güngör”, Prof. Dr. Erol Güngör’ün Hatırasına Milliyetçilik ve Milliyetçilik Tarihi Araştırmaları VI. İlmî Kongresi Milli Kültürler ve Küreselleşme, Konya, s. 217 4 Güngör, E., (2007), Dünden Bugünden Tarih-Kültür ve Milliyetçilik, İstanbul, Ötüken Yayınları, s. 50. 5 Güngör, E., (2007), s. 50. 6 Güngör, E., (2007), s. 51. 7 Güngör, E., (2007), s. 51. 8 Güngör, E., (2007), s. 52. İsmail Alperen BİÇER 14 konusu bu hareketi ırkçı bir milliyetçilikle suçlayan Güngör, Türk dilinin diğer dillerle olan münasebetine olumlu bakmaktadır. Netice itibariyle, Türkçe çok geniş bir coğrafyada konuşulmaktadır. Osmanlı Devleti zamanında hâkimiyet altındaki toplulukların dillerinden yapılan alışverişler zenginlik olarak görülmelidir. Bizim bugün yabancı olarak nitelendirdiğimiz birçok kelimeyi yıllar önce Türk dili kendine özgü misafirperverliğiyle kabul etmiş ve o kelimeleri millîleştirmiştir. Halkın da kullanmaya başladığı ve edebî metinlerimizde kendilerine yer bulan o kelimeler artık Türkçenin özbeöz varlığıdır. Bu hadiseye ırkçı bir zihniyetle yaklaşıp o kelimeleri yok saymak, bir kültürün kökünden sarsılması ve tahrip edilmesi manasına gelmektedir ki, bu tam bir cehalet ve soysuzlaşma/köksüzleşme örneğidir. Türk dilinin coğrafî konumu ve kültürel yakınlığı itibariyle bazı dillerle etkileşim halinde olduğunu evvelce söylemiştik. Bir başka etkileşim ve alışveriş vasıtası olarak tercüme faaliyetlerini söyleyebiliriz. Erol Güngör’e göre “fikir hayatını zenginleştirecek en mühim vasıtalardan biri Batı kültürünün yarattığı eserlerin münevverler tarafından tanınması olacaktır.” 9 Bu hususta Güngör’ün, İsmet Zeki Eyüpoğlu’nun Friedrich Nietzsche’den yaptığı bir tercümeye yönelik tenkidin ayrı bir çalışmanın konusu olabileceğinin kanaatindeyiz. Türk dili, Türk kültürünün taşıyıcısı ve koruyucusudur. Kültürün devamlılığı, dilin devamlılığıyla mümkündür. Tasfiyeciler, bu tasfiye hareketini bir kültür veya medeniyet değişmesi olarak adlandırarak başka bir hata daha yapmaktadırlar. “Onlara göre, bugün bizim Türkçe dediğimiz şey Türklerin İslam medeniyeti içinde iken geliştirmiş oldukları bir dildir. Türkiye, cumhuriyetle birlikte bu medeniyetten çıkmış olduğuna veya çıkması gerektiğine göre, eski kültürün taşıyıcısı olan dil elbette bırakılacaktır.” 10 Bu düşünce millî kültür ile yaşayan fertler arasındaki bağın koparılması açısından son derecede tehlikelidir. Bu düşüncenin gereği olarak, birçok atasözü, deyim, halk hikâyesi, efsane, gelenek vs. mazinin karanlık koridorlarına terk edilecektir. Erol Güngör’ün köksüzlük olarak ifade ettiği vasıf işte bu etnik temelli düşüncenin bir tanımıdır. Günümüze baktığımızda bu tasfiye hareketinin başka eller tarafından gerçekleştirildiğini görmek mümkündür. Kültür emperyalizmi olarak adlandırabileceğimiz istila projesi yabancı milletler tarafından Türkçe üzerinde gerçekleştirilmeye çalışılmaktadır. Yazılı ve görsel basın organları bu işe adeta çanak tutmaktadırlar. Türkçe özürlü birçok sunucu televizyon ekranlarında kendisine yer bulabilmekte ve bir dinleyici kitlesi oluşturabilmektedir. Eğitim-öğretim kurumlarımızda da durum farklı değildir. Öğrenciler üç yüz-beş yüz kelime ile düşünmeye ve konuşmaya mahkûm edilmiştir. Artık bu öğrenciler için, Nutuk bile yabancı bir eser hüviyetindedir. 11 Bugün geçmişteki gibi, başarılı eserler veremiyor oluşumuzun sebebi eğitim- öğretim kurumlarımızda yapılan yanlışlardır. Mum ışığında yazılanları, bugün biz üniversite kürsülerinde okuyup anlama noktasında sıkıntı yaşıyorsak içinden çıkılması çok zor bir durumdayız demektir. Bu durumdan bizi kurtaracak ve daha iyi yerlere taşıyacak olan zümre, aydınlar ve üniversite öğrencileridir. Dünyanın küreselleştiğini vurgulayarak millî meselelere sırt çevirmek ve bazı konuları görmezden gelmek bir 9 Güngör, E., (2003), Sosyal Meseleler ve Aydınlar, İstanbul, Ötüken Yayınları, (Haz. R. Güler- E. Kılınç)., s. 130. 10 Güngör, E., (2007), Dünden Bugünden Tarih-Kültür ve Milliyetçilik, İstanbul, Ötüken Yayınları, s. 53. 11 Güngör, E., (2007), s. 54. EROL GÜNGÖR’ÜN TÜRK DİLİ TARTIŞMALARINA BAKIŞI 15 çözüm değildir. Aydınların fikir üretmeleri ve bu kültür emperyalizmine bir reçete hazırlamaları gerekmektedir. Fakat Erol Güngör’e göre, sömürge entelektüeli edasıyla, cebrî kültür değişmesinin gönüllü ajanlığını yapan ve kendi manevî ikliminden koparak, benimsediği başka bir kültürün diliyle konuşan aydınların sağlıklı düşünmesi beklenmemelidir. Sonuç Tanzimat yıllarından bugüne kadar başlı başına bir sorun olarak ele alınan dil meselesine dair bazı görüşleri dikkatlere sunmaya gayret gösterdik. Cumhuriyet’in ilânından sonra daha da farklı bir mahiyette devam eden dil tartışmalarında şüphesiz Erol Güngör’ün düşünceleri, tespit ve önerileri görmezden gelinemez. Güngör’ün, dil meselesini bilimsel dayanaklarıyla birlikte ele alması ve meseleye bir akademisyen titizliği ile yaklaşmış olması onu doğru sonuçlara götürmüştür. Tanzimat yıllarında başlayan ve bugün de bütün şiddetiyle devam eden kültür değişmesi hadisesinin elbette dil üzerinde de bir takım etkileri olmuştur. Şüphe yok ki, bu etkiler dilin yapısında bozulmalar meydana getirmiş, kuşakların anlaşabilmesini zafiyete uğratmıştır. Yapılması gereken, Türk dilinin tarihsel gelişim sürecini dikkatle ve titizlikle incelenmek, dil meselesi üzerinde yapılan tartışmaları mukayeseli bir şekilde ortaya koymak, ırkçı bir milliyetçilik anlayışından uzak, bilimselliği ve tarafsızlığı ilke edinen bir anlayışla tespit ve tahliller yapmaktır. İşte o zaman Türk gençleri Nutuk’u, Yahya Kemal’in, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın, Peyami Safa’nın, Reşat Nuri’nin ve daha pek çok Cumhuriyet dönemi şair ve yazarlarının eserlerini sözlük yardımı olmadan anlayabileceklerdir. Kaynakça Güngör, Erol, (2007), Dünden Bugünden Tarih-Kültür ve Milliyetçilik, İstanbul, Ötüken Yayınları. Güngör, Erol, (2007), Kültür Değişmesi ve Milliyetçilik, İstanbul, Ötüken Yayınları. Güngör, Erol, (2003), Sosyal Meseleler ve Aydınlar, İstanbul, Ötüken Yayınları. Güngör, Erol, (1998), Şahıslararası İhtilafların Çözümünde Lisanın Rolü, İstanbul, Ötüken Yayınları. Şahin, İbrahim, (1998), “Türk Dilinin ve Edebiyatının Meseleleri Karşısında Erol Güngör”, Prof. Dr. Erol Güngör’ün Hatırasına - Milliyetçilik ve Milliyetçilik Tarihi Araştırmaları VI. İlmî Kongresi Milli Kültürler ve Küreselleşme, Konya. Topaloğlu, Yüksel, (Güz, 2009), “Dil İnşasında Aşırı Özleşmeci Bir Dergi: “Öz Dilimize Doğru””, Gazi Türkiyat, S. 5, s. 396. KUTADGU BİLİG VE ATEBETÜ’L-HAKAYIK’TA FARKLI BİR ŞARTLI CÜMLE YAPISI Gizem ERKAN - Gözde TANLAK Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yeni Türk Dili Bilim Dalı ÖZET Her dil bir değişim süreci içinde bulunur. Dilde yeni sesbirim ve biçimbirimler, yeni sözdizimsel yapılar ortaya çıkarken eski kullanımlar ya sıklıklarını kaybeder ya da unutulur. Türkçede de -Eski Türkçe döneminden günümüz Türkiye Türkçesine- böyle değişmeler meydana gelmiştir. Bunlardan biri de -sA(r) eki ve -sA(r) ile oluşan cümlelerdeki gramatikal ve anlamsal değişmelerdir. Bilindiği gibi {-sA} şart eki Eski Türkçede {-sAr} biçimindedir. XI. yüzyıldan başlayarak sondaki -r ünsüzünün düşmesi ile -sA biçiminde kullanılmaya başlanmıştır. Karahanlı Türkçesinde birkaç örnekte {-sAy} biçimi de görülür. -sA(r) ekli şart cümleleri Türkçede birleşik cümle yapısının temelini oluşturması ve geçirdiği değişikliklerle yeni yapıların oluşmasına sebep olmasından dolayı birçok araştırmaya konu olmuştur. Gramer kitaplarında ve fiil konusunu işleyen makalelerde, dilemeli kip, isteme kipleri, dilek kipleri, uyarı kipleri gibi farklı terimlerle karşılanan tasarlama kipleri içerisinde değerlendirilen şart kipi eki {-sA}’nın kökeni, morfolojik özellikleri, sözdizimsel yapısı ile ilgili bütün tarihi dönemleri içine alan, bu yapıların gelişme ve değişme şartlarını ve etkenlerini ortaya koyan çalışmalar yapılmıştır. Bizim bu çalışmada şart kipi {-sA} ile ilgili olarak ele alacağımız konu ise Karahanlı Türkçesi dönemi metinleri içerisinde Kutadgu Bilig ve Atebetü’l-Hakayık’ta rastladığımız fiil+ {-sA}+ fiil+ {-DI} şeklindeki yapılardır. Şart kipiyle oluşturulan cümlelerde ana cümlenin yüklemi, bildirme kiplerinden genellikle geniş ve gelecek zaman ile çekimlenmiş bir fiilden oluşmasına rağmen söz konusu metinlerde ana cümlede belirli geçmiş zaman kipinin bulunması ile farklı bir kullanım göze çarpmaktadır. Arat’ın Kutagdu Bilig ve Atebetü’l-Hakayık çevirilerinden tespit edebildiğimiz örneklerden anlaşıldığı üzere fiil+ {-sA}+ fiil+ {-DI} yapısı geçmişte olmuş, denenmiş bir olayın bundan sonraki zaman diliminde, gelecekte de öyle olacağına dair bir anlam bildirmektedir. ḳayu işke arzu yorısa tilek aḍaḳ ursa buldı ol arzu yülek (KB, 3324) “Hangi işe arzu ve dilek ile girişilirse, bu dilek her adımda ona bir destek olur.” iki neng birikse bir erde ḳalı bükendi ol erke mürüvvet yolı (AH, 149) “Eğer bir insanda şu iki şey birleşirse, o insana mürevvet yolu kapanmıştır.” Bu çalışmada fiil + {-sA} + fiil + {-DI} yapısının anlam özelliklerinin neler olduğu, metinlerde hangi durumlarda ortaya çıktığı, kuruluşlardaki özne-yüklem ilişkisinin nasıl olduğu üzerinde durulacak ve bu yapının tarihi ve günümüz Türk dillerindeki durumu değerlendirilecektir. Anahtar kelimeler: Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık, şart kipi, şartlı cümle ABSTRACT Every language has been in a period of change. While new phonemes and morphemes, new syntactic structures emerge, old usages are either rarely used or completely forgotten. In Turkish -from Old Turkish Era to today’s Turkish- such changes have occurred. One of these is grammatical and lexical change in sentences formed with -sA(r) appendix and -sA(r). G. ERKAN – G. TANLAK 18 As it is known, -sA conditional appendix is {-sAr} in Old Turkish. As of XIth century, with the deletion of “r” consonant, it came into use as {-sA}. In Karakhanid Turkish it is seen as {-sAy} in some examples. Conditional sentences with -sA(r) appendix has been discussed in many researches as they underpin the compound sentence structure and as they are the cause of new structures through their evolutions. Studies, which cover all historical periods related to the origin, morphological properties, and syntactic structure of conditional mood appendix {-sA} that is reviewed among designing moods met with different terms like wishing mood, subjunctive, desiderative, warning mood in grammar books and articles on verb subject, and manifest the evolution and change conditions and factors of these structures, have been exercised. In our study, the subject we deal in terms of conditional mood {-sA} is the structures in form of verb +{-sA} + verb + past definitive tense {-DI} that we encounter in Kutadgu Bilig and Atabetü’l- Hakayık among the texts of Karakhanid Turkish era. Although the verb of main sentence in conditional mood sentences, is made up of a verb conjugated with present and future tense, in aforesaid texts a different usage stands out in the sense that there is definitive past tense mood in the main sentence. As it is understood from the examples that we could identify in Kutadgu Bilig and Atabetü’l-Hakayık translations made by Arat, verb + {-sA} + verb + {-DI} structure notifies a meaning as to the fact that an event occurred and experienced in the past will be the way it used to be, in future times. ḳayu işke arzu yorısa tilek aḍaḳ ursa buldı ol arzu yülek (KB, 3324) “If one embarks in any work with desire and wish, this wish supports him/her in every step.” iki neng birikse bir erde ḳalı bükendi ol erke mürüvvet yolı (AH, 149) “If these two things coexist in one person, courage path closes to him/her.” In this study, semantic properties and occurrence conditions of verb+{-sA}+verb+{-DI} structure, and subject-verb relationship in structures will be accentuated, and status of this structure in old and today’s Turkish languages will be evaluated. Key words: Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık, conditional mood, conditional sentence 1. Giriş Türkçede dilemeli kip, isteme kipleri, dilek kipleri, uyarı kipleri gibi farklı terimlerle karşılanan tasarlama kipleri içerisinde değerlendirilen şart kipi eki {-sA}’nın kökeni, morfolojik özellikleri, sözdizimsel yapısı ile ilgili bütün tarihi dönemleri içine alan, bu yapıların gelişme ve değişme şartlarını ortaya koyan çalışmalar yapılmıştır. Şart kipi, eylemin şart biçiminde tasarlandığını ifade eder. Eylem bir şarta bağlandığı için tam bir yargı taşımaz. Bu yönden bu kiple çekimlenen fiil şekilleri, diğer fiillerin çekimli şekillerinden ayrılık gösterir. Diğer şekiller birer cümle kurabildiği halde şart kipiyle ancak bağlı bir cümle kurulabilir.1 Gramerlerimizde bu yapılar “şartlı birleşik cümle” olarak ele alınmaktadır. Bizim çalışmamızda da öncelikle {-sA}’nın tarihi gelişimi ile şartlı birleşik cümle türü üzerinde durulacaktır. Sonrasında çalışmamızın temelini oluşturan, Karahanlı Türkçesi dönemi metinleri içerisinde Kutadgu Bilig ve Atebetü’l-Hakayık’ta rastladığımız fiil + {-sA} + fiil + {-DI}2 şeklindeki yapıların diğer tarihi Türk yazı dillerinden ve günümüz Türkiye Türkçesinden ayrılan özelliği açıklanmaya çalışılacaktır. 1.1. {-sA} Şart Kipinin Tarihi Türk Yazı Dillerindeki Durumu Bugünkü şart kipi eki {-sA}, Eski Türkçe döneminde 3 {-sAr} şeklindedir. Bu dönemde belirli geçmiş zaman dışındaki diğer kip çekimlerinde kişi zamirleri 1 Özdemir, E., (1967), “Türkçede Fiillerin Çekimlenişine Toplu Bir Bakış”, TDAY Belleten, Ankara, s.187–188. 2 Çalışmamızda ana cümledeki yüklemi belirli geçmiş zaman üçüncü teklik kişi ile çekimlenen şartlı birleşik cümleler fiil + {-sA} + fiil + {-DI} şeklinde ifade edilmiştir. İncelediğimiz metinler manzum olduğu için verilen örnek beyitlerde görüleceği üzere bu sıralama değişebilmekte, {-DI} ile çekimlenen fiilin bulunduğu ana cümle başta gelebilmektedir. 3 “Eski Türkçe dönemi” ile Köktürkçe ve Uygur Türkçesi dönemleri kastedilmiştir. FARKLI BİR ŞARTLI CÜMLE YAPISI 19 kullanılmıştır. Gabain, Eski Türkçede şartın en çok -sAr fiil şekline şahıs işaretleri getirilerek ifade edildiğini söylemiştir: saḳınsar sän “düşünsen”; inmäsär “inmese”.4 Fakat Köktürkçe döneminde şart kipi henüz oluşmamıştır. {-sAr} eki kişilere bağlanmadan kullanılan bir ektir, bu yüzden bir zarf-fiil gibi işlev görmüştür.5 Şart kipiyle çekimlenmiş fiilden sonra kişi zamirinin kullanılmadığı durumlarda kişi ifadesi ana cümlenin yükleminden anlaşılmıştır: bir todsar açsık ömäz sän “bir doysan (tekrar) acıkacağını düşünmezsin” (BK K6).6 Şart kipinin bu şekilde şahıs zamirlerine bağlanmadan kullanılması bir tasarlama kipinden çok zarf-fiil eki olduğu görüşünü doğurmuştur. Nitekim, Gabain, Eski Türkçenin Grameri’nde şart ekini fiil kiplerinden bağımsız olarak “Şart, Bağlı Zaman, Olmazlık, Temenni vs.” başlığı altında ele almıştır. Talat Tekin de {-sAr} ekini eylem zarfı olarak ele alıp bu ekin iki görevi olduğunu belirtmiştir: 1. Asıl eylemin hangi şart ya da şartlar altında işlendiğini belirtmek: ol yirgärü barsar, türük bodun, öltäçi sän “O yere gidersen, (ey) Türk halkı, öleceksin!” (KT G8); 2. Asıl eylemin hangi durumlarda ve ne zaman işlendiğini belirtmek: süñüş bolsar çärig itär ärti “Savaş olunca orduyu düzenler idi” (KÇ B9).7 Orhon Yazıtlarında {-sAr} eki hem fiil kök ve gövdelerine hem de er- ek fiiline gelmiştir. Ayrıca çekimli fiillere gelerek birleşik çekim oluşturmuştur. türük kagan ötüken yiş olursar ilte buñ yok “Türk hakanı Ötüken ormanında oturursa ülkede sıkıntı olmaz” (KT G3) ; bir kişi yañılsar uguşı bodunı bişükiñe tegi kııdmaz ermiş “Biri bir suç işlese, onun boyu(na), halkı(na) (ve) hısım-akrabasına kadar (herkesi) öldürmezlermiş” (KT G6) ; ırak erser yablak agı birür yaguk erser edgü agı birür “Uzak ise kötü hediyeler verir, yakın ise iyi hediyeler verir” (KT G7).8 Uygur Türkçesinde de şart eki {-sAr} şeklindedir; artık kişi eklerine bağlanmaya başlanmış ve şart çekimi oluşmuştur. Bunun yanında Köktürkçede olduğu gibi kişi zamirinin kullanılmadığı da görülmüştür: ol altun taġḳa tegser siz kök linhua körgey siz “O altın dağa ulaşırsanız mavi lotus çiçekleri göreceksiniz”, tözümin, oġuşumın belgürti sözleser inim ölgey “Soyumu sopumu belirtip söylersem kardeşim ölür”.9 {-sAr} ekinin sonundaki /r/ ünsüzü, Eski Türkçe döneminin sonlarında düşmüş, ek {-sA} şeklinde kullanılmaya başlanmıştır. /r/ ünsüzünün düşmesi ile ek oluşumu tamamlanana kadar, Uygurcada {-sAr}’lı şekiller ile nadir de olsa {-sA}’lı şekiller bir arada kullanılmıştır. 4 Gabain, A., (2007), Eski Türkçenin Grameri, (çev. Mehmet Akalın), Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s.91. 5 Ercilasun, A.B., (2005), Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Ankara, Akçağ Yayınları, s.189. 6 Tekin, T., (2010), Orhon Yazıtları, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s.47. 7Tekin, T., (2003), Orhon Türkçesi Grameri, (yayımlayan: Mehmet Ölmez), İstanbul, Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 9, s.177. Eski Türkçede şart kipinin bu şekilde şahıs zamirlerine bağlanmadan kullanılması bazı araştırmacıların bir tasarlama kipinden çok zarf-fiil işlevinde olduğu şeklindeki görüşünü desteklemektedir. Gürer Gülsevin, “Cümlede hiçbir zaman yüklem görevi taşımayan (dilek bildiren birkaç özel kullanış dışında) -sA eki, gramerlerin devamlı yüklem görevi üstlenen ‘fiil kipleri’ bölümünde değil, fiilden türemiş zarflar olan ‘gerundiumlar’ kısmında verilmelidir.” şeklinde görüş bildirmiştir (bk. Gülsevin, 1990, s.276–279). Leyha Karahan da “Kip ekleriyle çekimlenmiş bütün fiiller, -sA ekli fiiller hariç, yargı taşır. -sA eki, istek bildirdiği durumlarda grubun diğer üyeleriyle bu bakımdan bir uyum içindedir. ‘şart, zaman, sebep’ fonksiyonlu -sA eki ise yargı taşımadığı için grubun uyumlu yapısını bozar.” diyerek bu ekin zarf-fiil ekleri grubunda yer alması gerektiğini nedenleriyle açıklamıştır (bk. Karahan, 1994, s.471–474). 8 Tekin, T., (2010), Orhon Yazıtları, Ankara,Türk Dil Kurumu Yayınları, s.20-22. 9 Hamilton, J.R., (1998) İyi ve Kötü Prens Öyküsü, (çev. Vedat Köken), Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s.29,44. G. ERKAN – G. TANLAK 20 Karahanlı Türkçesinde şart kipi eki {-sA} şeklini almıştır. Bu dönem eserlerinden Kutadgu Bilig’in Fergana nüshasında bir örnekte {-sAr}’lı şekil vardır: erser.10 Kaşgarlı Mahmut, Divanü Lügati’t-Türk’te {-sA} eki için “Şart bildiren edattır. Ancak fiillere gelir.” diyerek örneklerini vermekle yetinmiş, ekin nasıl çekime girdiği konusunda herhangi bir bilgi vermemiştir.11 Kutadgu Bilig’de geçen birkaç örnekte şart kipi eki olarak {-sAy} kullanıldığı da görülür. Çekim, kişi zamirleriyle yapılır. Şartın birinci ve üçüncü çoğul kişi çekimlerinde zamirler ekleşmiş ve –mIz; -lAr şekline girmiştir: ursamız, bolsalar.12 Atebetü’l-Hakayık’ın eldeki nüshalarında ise çekimin iyelik kökenli kişi ekleri ile yapıldığı görülmüştür: ḳul ersem, birür erseng, sözleseng, tegseng. Bu eserde sadece bir dizede kişi zamiri ile çekim görülmüştür: aḳı erni öggil öger erse sen. 13 Harezm, Kıpçak, Çağatay ve Eski Anadolu Türkçeleri döneminde Karahanlı Türkçesinden sonra şart kipinin {-sA} olarak yaygınlaşmasına paralel olarak şart kipinin çekiminde de bir değişiklik olduğu, kişi zamirleri ve zamir kökenli kişi eklerinin yerini iyelik kökenli kişi eklerinin aldığı görülmektedir.14 Zeynep Korkmaz’a göre, -DI geçmiş zaman eki ile -DUk sıfat-fiil ekinin birbirine karıştırılması ve dil hafızasında - DUk ekindeki -k’nın bir şahıs eki gibi kabulü nasıl bu iki eki birbirine karıştırmış ise, - sA şart eki ile -sAk dilek eki de aynı şekilde birbirine karıştırılmış olmalıdır. -sAk ekindeki -k/-ḳ’nın belki de geçmiş zaman ekindeki duruma benzetilerek bir şahıs eki gibi kabul edilmesi dolayısıyla -sAk eki -sa-ḳ /-se-k şeklinde iki ayrı ek unsuruna ayrılmış ve bunun sonuncunda -sA şart eki ile -sA dilek eki tek bir şekle dönüşmüştür. Böylece şart çekiminde de değişiklikler olmuş ve kişi zamirleri yerine bar-sa-m, bar-sa- ñ, bar-sa, bar-sa-ḳ, bar-sa-ñız, bar-sa-lar şeklinde iyelik kökenli kişi ekleri kullanılmaya başlanmıştır.15 Eski Anadolu Türkçesinde birinci çokluk kişide zamir kökenli kişi eki -vuz/-vüz ve -k/-ḳ bir arada kullanılırken diğer kişilerde iyelik kökenli kişi ekleri kullanılmıştır. 16 1.2. {-sA} Şart Kipinin Türkiye Türkçesi ve Diğer Çağdaş Türk Yazı Dillerindeki Durumu {-sA}, tarihî gelişim içerisinde ‘şart’ işlevi taşırken zamanla ‘dilek’ işlevini de üstüne almıştır. Bu ek, taşıdığı farklı işlevlerin adlarıyla adlandırılmaktadır. Bazı gramerlerimizde dilek-şart kipi ya da dilek-koşul kipi eki olarak ele alınmakta ve iki işlev taşıdığı belirtilmektedir. Muharrem Ergin, {-sA} ekinin tasarlama kiplerinden biri olan şart şeklini meydana getirdiğini söylemiştir. Hareketin şart şeklinde tasarlandığını anlatmak için fiil kök ve 10 Arat, R. R., (2006), Atabetü’l-Hakayık-Edib Ahmed B. Mahmud Yükneki/ Notlar Bölümü, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s. 141. 11 Atalay, B., (1999), Divanü Lügati’t-Türk Tercümesi III , Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s.207-208. 12 Hacıeminoğlu, N., (2008), Karahanlı Türkçesi Grameri, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s.188-189. 13 Arat, R.R., (2006), s.142. 14 Ercilasun, A.B., (2005), s.403; Eckmann, J., (2005), Çağatayca El Kitabı, (çev. Günay Karaağaç), Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s.116. ; Timurtaş, F.K., (1981), Eski Türkiye Türkçesi (Gramer-Metin-Sözlük), İstanbul, Edebiyat Fakültesi Basımevi, s.131.; Gülsevin, G., Boz, E., (2004), Eski Anadolu Türkçesi, Ankara, Gazi Kitabevi, s.133, 151. 15 Korkmaz, Z., (1995), “–sa/ -se Dilek Kipi Eklerinde Bir Yapı Birliği Var Mıdır?”, Türk Dili Üzerine Araştırmalar I, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s.167. 16 Özmen, M., (2001), Ahmed-i Dâ’î Divanı (Metin- Gramer-Tıpkıbasım), Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s.335. FARKLI BİR ŞARTLI CÜMLE YAPISI 21 gövdelerine şart eki getirilir. Şart şekli bazen istek için de kullanılabilir, burada şart değil temenni ifadesi bulunur.17 Haydar Ediskun, {-sA} ekini dilek-şart kipi olarak ele almıştır. Dilek-şart kipinin birinci işlevi eylemin yapılması dileğini bildirmesi; ikinci işlevi ise başka bir eylemin yapılabilmesinin bağlı olduğu eyleme gelerek şart anlamı vermesidir.18 Tahir Nejat Gencan, bu kipin dilek-koşul kipi olarak anılmasının dilek ve koşul olmak üzere iç içe iki anlam taşımasından kaynaklandığını söyler.19 Zeynep Korkmaz, şart kipini “Bir oluş ya da kılışın şart biçiminde düşünüldüğünü anlatan, dolayısıyla, hiçbir yargı bildirmeyen, aynı zamanda dilek görevi de yapan tasarlama kipi” olarak tanımlamaktadır.20 Korkmaz’a göre, dilek-şart kipi bir oluş ve kılışı “şart”a veya “dilek, istek ve niyet”e bağlayan bir tasarlama kipidir. “şart” bildirme ile kurulan öteki tasarlama kiplerinden ayrılan yanı, yalnız başına bir yargı taşımaması ve ancak temel cümledeki yargının gerçekleşmesini şarta bağlayan bir yardımcı, bir tamlayıcı öğe niteliği taşımasıdır. Bu tamlayıcı öğe veya cümle parçası, yargı bildirmediği için de temel cümlenin zarfı durumundadır. Bugün Türkiye Türkçesinde {- sA} eki ile kurulan bu kip aynı zamanda dilek, istek ve niyet de bildirmektedir. Bu bakımdan iyelik kökenli şahıs ekleri alarak çekime giren dilek-şart kipi “şart” ve “dilek, istek, niyet bildirme” gibi iki yönlü ve birbirinden farklı iki temel görev üstlenmiştir.21 Şart kipi eki, Oya Adalı tarafından birinci koşul ardılı olarak adlandırılmıştır. “İstem ardıllarından olan [-SA] iki kavram taşır: dilek ve koşul. [-SA] ardılının dilek kavramıyla yer aldığı tümce bağımsızdır. Koşul kavramı taşıdığında ise [-SA]’nın yer aldığı tümce bir başka tümcenin koşulunu bildirir. Böylece [-SA] içinde bulunduğu tümceyi belirtece dönüştürür”. Yani, Adalı da Korkmaz gibi tam bir yargı bildirmediği için {-sA} ile kurulan yan cümlenin temel cümlenin zarfı olduğu görüşündedir.22 Şart bildiren {-sA}’yı kip eki değil de zarf-fiil eki olarak değerlendirenler de bulunmaktadır.23 Gürer Gülsevin’e göre cümlede hiçbir zaman yüklem görevi taşımayan (dilek bildiren birkaç özel kullanış dışında) -sA eki, gramerlerin, devamlı yüklem görevi üstlenen “fiil kipleri” bölümünde değil, fiilden türemiş zarflar olan “gerundiumlar” kısmında “şart gerundiumu” olarak verilmelidir. Cümle içinde “…gelince gideriz” ile “…gelse gideriz, gelirse gideriz” kullanılışları arasında sentakstaki fonksiyonları bakımından hiçbir fark yoktur. Ayrıca kişi eki alıyor olması, -sA ekinin gerundium fonksiyonu taşımasını engellemez. Çünkü -DIK + kişi eki+ dA şeklinde de kişi eki almış bir gerundium söz konusudur. Ayrıca, bu ekin Eski Türkçedeki kullanılışında da kişi işareti kullanılmayan örnekler bulunmaktadır (bar-sar bargıl ‘gidersen git!’).24 Leyha Karahan da “Kip ekleriyle çekimlenmiş bütün fiiller, -sA ekli fiiller hariç, yargı taşır. -sA eki, istek bildirdiği durumlarda grubun diğer üyeleriyle bu bakımdan bir uyum 17 Ergin, M., (2005), Türk Dil Bilgisi, İstanbul, Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım, s.309-310. 18 Ediskun, H.,(2005), Türk Dilbilgisi (Sesbilgisi- Biçimbilgisi- Cümlebilgisi), İstanbul, Remzi Kitabevi, s.184. 19 Gencan, T. Nejat, (2001) , Dilbilgisi, Ankara, Ayraç Yayınevi, s.322. 20 Korkmaz, Z., (2010), Gramer Terimleri Sözlüğü, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s.203. 21 Korkmaz, Z., (2003), Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), TDK Yayınları, Ankara, s. 676–677 22 Adalı, O., (2004), Türkiye Türkçesinde Biçimbirimler, İstanbul, Papatya Yayıncılık, s.62. 23 Bizim çalışmamızda ele alınan ana konudan sapmamak için -sA ekinin bir kip eki mi yoksa bir zarf-fiil eki mi olduğu konusu tartışılmamıştır. Bu eki şart kipi olarak kabul edenler yanında, zarf-fiil eki olarak ele alan araştırmacıların görüşlerine de yer verilmesi gerektiği düşünülmüştür. 24 Gülsevin, G., (1990), “Türkçede Şart Gerundiumu Üzerine”, Türk Dili, 467 (2), Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s.278-279. G. ERKAN – G. TANLAK 22 içindedir. ‘şart, zaman, sebep’ fonksiyonlu -sA eki ise yargı taşımadığı için grubun uyumlu yapısını bozar.” diyerek bu ekin zarf-fiil ekleri grubunda yer alması gerektiğini nedenleriyle açıklamıştır.25 Şart eki, bugünkü Türk yazı dillerinde ses bakımından en az değişen eklerden biridir. Altay Türkçesi : -sa/-se;-so/-sö;-za/-ze; -zo/-zö Azerbaycan Türkçesi : -sa/-sä Başkurt Türkçesi : -ha/-hä Çuvaş Türkçesi : -sAn/-sAss_n Gagavuz Türkçesi : -sa/-sä Hakas Türkçesi : -sa/-se;-za/-ze Kazak Türkçesi : -sa/-se Karakalpak Türkçesi : -sa/-se Karaçay-Malkar Türkçesi : -sa/-se Kırgız Türkçesi : -sa/-se;-so/-sö Kırım Türkçesi : -sa/-se Kumuk Türkçesi : -sa/-se Nogay Türkçesi : -sa/-se Özbek Türkçesi : -sä Saha Türkçesi : -Dar/-DOr-;-lAr/-lOr; -nAr/-nOr Türkmen Türkçesi : -sa/-se Tatar Türkçesi : -sa/-sä Tuva Türkçesi : -sa/-se;-za/-ze Uygur Türkçesi : -sa/-sä olmak üzere bütün çağdaşTürk yazı dillerinde şart kipi için Eski Türkçe {-sAr}’dan gelen ekler kullanılır. 26 -sAr ekinin geçirdiği tarihi süreç, Sahaca ve Çuvaşça dışında bütün yazı dillerine yansımıştır. Sahaca hariç hepsinde /r/ sesi düşmüştür. Sahaca ve Çuvaşça dışındaki yazı dillerinde iyelik kökenli kişi ekleriyle çekimlenmektedir. -sAr ekinin /r/’si sadece Saha Türkçesinde korunmuştur ve sadece bu lehçede şahıs ekleri zamir kökenli olarak kalmıştır. Çuvaşçada ise çekim doğrudan doğruya zamirlerle yapılmaktadır.27 2. İnceleme Bizim bu çalışmada şart kipi {-sA} ile ilgili olarak ele alacağımız konu fiil+ {-sA}+ fiil+ {-DI} şeklindeki yapılardır. Kutadgu Bilig metnini incelerken “ḳayu işke arzu yorısa tilek / aḍaḳ ursa buldı ol arzu yülek (KB, 3324)” beyiti dikkatimizi çekmiştir. Eski Türkçeden beri şart kipiyle oluşturulan cümlelerde ana cümlenin yüklemi, bildirme kiplerinden genellikle geniş ve gelecek zaman ya da bunların birleşik çekimlerinden oluşmasına rağmen, bu beyit, ana cümlede belirli geçmiş zaman kipinin bulunması ile farklı bir özellik göstermekteydi. Metni taradığımızda bu yapıya başka beyitlerde de rastladık. Karahanlı Türkçesi döneminin diğer eserlerini incelediğimizde Atebetü’l- 25 Karahan, L., (1994), “ ‘-sa/-se’ Eki Hakkında”, Türk Dili, 516(Aralık) , Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, s.474. 26 Bulak, Ş., (2011), “Tarihi ve Çağdaş Türk Yazı Dillerinde Şart Kipi”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S.30, http://www.turkiyat.selcuk.edu.tr/; Buran, A., Alkaya, E., (2007), Çağdaş Türk Lehçeleri, Ankara, Akçağ Yayınları, s.170, 294, 337. 27 Bulak, Ş., (2011), s.86. http://www.turkiyat.selcuk.edu.tr/ FARKLI BİR ŞARTLI CÜMLE YAPISI 23 Hakayık’ta da birkaç dörtlükte bu yapının bulunduğunu gördük ve çalışmamızı bu iki metin üzerine yoğunlaştırdık. İncelemede öncelikle fiil+ {-sA}+ fiil+ {-DI} yapısında kurulan cümlelerin Kutadgu Bilig ve Atebetü’l-Hakayık’taki örnekleri verilecek; sonra bu yapının işlevleri açıklanacaktır. 2.1. Kutadgu Bilig’te fiil+ {-sA}+ fiil+ {-DI} Yapısı bayat kimke birse uḳuş ök bilig öküş eḍgülükke uzattı elig (151) 28 “Tanrı kime anlayış, akıl ve bilgi verirse, o pek çok iyiliklere elini uzatır.” 29 oḳır emdi altmış mangar el tiyü busuġ bolmasa bardım emdi naru (366) “Şimdi altmış : “Bana gel!” diye çağırıyor. Ecel pususuna düşmezsem, şimdi oraya gideceğim.” kiming yaşı altmış tüketse saḳış tatıġ bardı andın yayı boldı ḳış (367) “Kimin yaşı altmışı doldurmuş ise, ondan hayatın tadı gitmiş, onun yazı kışa dönmüştür.” yir öpti kör ay toldı aydı ilig yarutsa közin birdi devlet elig (598) “Ay Toldı yer öptü ve dedi ki : “Hükümdarın gözü sevinç ile parlarsa, devlet ona hizmet edene elini uzatır.” yayıġ ḳutnı bulsa idi bekrü tut ḳalı beklemese yana bardı büt (725) “Kararsız saadeti bulursan, çok sıkı tut; eğer muhafaza altına almazsan, tekrar gideceğinden şüphe etme.” bu begler tapısı öze ḳıl tapuġ begi taplasa tapġı açtı ḳapuġ (843) “Beyleri memnun edecek şekilde hizmet et; bey memnun olursa, bu hizmet ikbal kapılarını açar.” begin keḍ sevindürse tapnur ḳulı açıldı bu ḳulḳa aġırlıḳ yolı (845) “Hizmet eden kul beyini çok memnun ederse, bu kul için itibar ve ihsan kapıları açılmış olur.” ḳalı eḍgüke bolsa isiz işi isiz boldı ḳılḳı ol isiz tuşı (884) “Eğer iyiye kötü biri arkadaş olursa, onun tabiati de, arkadaşınınki gibi, kötü olur.” isizler yaḳın bolsa begler tapa uzadı isiz elgi ilke tüpe (889) “Beylerin etrafını kötüler çevirirse, memlekete tamamen kötüler hakim olur.” ḳalı eḍgü bolsa bu begler ḳutun 28 Beyitler, Reşit Rahmeti Arat’ın “Kutadgu Bilig” metin yayınından alınmıştır. Parantez içindekiler, Arat’ın metnindeki beyit numaralarıdır. bk. Arat, R.R., (1991), Kutadgu Bilig I-Metin, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları. 29 Beyitlerin çevirisinde kullanılan kaynaklar: Arat, R.R., (1988), Kutadgu Bilig II- Çeviri, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları.; Dankoff, R., (1983) Wisdom of Royal Glory, A Turko-İslamic Mirror for Princes, London, The University of Chicago Press. G. ERKAN – G. TANLAK 24 ḳamuġ eḍgü boldı ḳarası bütün (891) “Eğer beyler, bir talih eseri olarak, iyi olurlarsa, onların halkı da, şüphesiz iyi olur.” ḳalı eḍgü bolsa buḍun başçısı ḳamuġ eḍgü boldı anıng işçisi (894) “Eğer halkın başında bulunan kimse iyi olursa, onun bütün memurları da iyi olur.” ayıtmazda aşnu sözüg sözlese köni sözledi kim ay yılḳı tise (962) “Kendisine bir şey sorulmadan söze başlayan biri “hayvan” derse, doğru söylemiş olur.” kiming oġlaġu bolsa oġlı ḳızı angar yıġlaġu boldı mungluġ özi (1223) “Kimin çocukları naz içinde yetiştirilirse, o kimseye ağlamak düşer, keder ona mukadderdir.” oġul ḳız isiz bolsa ḳılḳı yaŋı ol isiz ata ḳıldı ıḍtı oŋı (1225) “Çocukların tavrı, hareketi kötü ise, o kötülüğü baba yapmıştır; çocuğu iyi olmaktan mahrum eden odur.” bayat kimke birse uḳuş ög bilig ḳamuġ arzularḳa yetildi elig (1253) “Tanrı kime akıl, anlayış ve bilgi verirse, o bütün arzularına nail olur.” bayat kimke ḳılsa ‘inayet basut ikigü ajunda bu er buldı ḳut (1267) “Tanrı kime inayet ve yardım ederse, o kimse her iki dünyada mutlu olur.” ḳayu ḳulḳa bolsa bayattın yülek bu buldı ikigün ajunda tilek (1268) “Tanrı hangi kula muzaheret ederse, o her iki dünyada dileğine kavuşur.” bayat fazlı bolsa kim erze öze ḳamuġ arzu nimetke tegdi tüze (1269) “Tanrı’nın fazlı kimin üzerine olursa, o bütün arzu ve nimetlerine erişir.” küḍezildi kimni küḍezse iḍi tilek buldı nimet talusın yidi (1271) “Tanrı kimi gözetirse, o gözetilir, dileğini bulur ve nimetin iyisine nail olur.” yolung ongça kelse itildi işing ḳalı solça kelse ulıp çal başıng (1392) “Yolun sağa doğru ise, işin yolundadır; eğer sola doğru ise, inleyerek, başını yerden yere çal.” isiz öngdi ursa özi öz öḍin isiz ḳoḍtı atın özinde kiḍin (1460) “Bir kimse kendi zamanında kötü teamül vazederse, kendisinden sonra kötü ad bırakmış demektir.” neçe kiç yaşap öz tirig tursa sen ölüm boldı aḫır yanış körse sen (1471) “Ne kadar çok yaşarsan yaşa ve ne kadar hayatta kalırsan kal, dikkat edersen, en son karşılaşacağın şey ölümdür.” ḳuruġ ḳaldı kalbüd uçup barsa can bayat bildi ḳança barır erse can (1525) FARKLI BİR ŞARTLI CÜMLE YAPISI 25 “Ruh uçup gidince, vücut boş kalır; ruhun nereye gittiğini ancak Tanrı bilir.” ḳalı ḳılsa begler tapısız tapuġ yawa ḳıldı tapmış tiriglik ḳamuġ (1611) “Eğer beylerin beğenmeyeceği şekilde hizmet ederse, o hizmette geçirdiği bütün hayatını boşuna harcamış olur.” könilik uwut hem bu eḍgü ḳılınç üçegün birikse bu buldı sewinç (1664) “Doğruluk, haya ve iyi hareket, bu üçü kimde birleşirse, o insan mesut olur.” ol üç neng kiming bolsa keldi ḳutı bu üç neng kiming bolsa yitti atı (1676) “O üç şey (iyi huy, doğruluk, haya) kimde varsa, saadet onundur; bu üç şey (kötü huy, yalan, kıskançlık) kimde varsa, onun adı mahvolur gider.” ḳayu beg yaraġsızḳa birse işi yaraġsız özi ḳıldı ḳılmaz kişi (1760) “Eğer bir bey işi ehliyetsiz bir kişiye verirse, ehliyetsizliği başkası değil kendisi göstermiş olur.” bayat kimke birse ‘inayet ülüg tilekke tegir boldı atlıġ külüg (1797) “Tanrı kime iyilik eder ve kısmet verirse, o dileğine kavuşur, şöhret sahibi olur.” törütürde birse bayat ög köngül tükel maye buldı biligke oġul (1818) “Tanrı yaratırken akıl ve gönül ihsan ederse, çocuk bilgi için tam bir sermaye elde etmiş olur.” sözün sözlemese sav altun sanı baḳır boldı tildin çıḳarsa anı (1916) “Söylenmeyen söz som altın sayılır; ağızdan çıkınca bakır olur.” atası beg erse oġıl toġdı beg oġul toġsa beg hem ataları teg (1950) “Babası bey ise, oğul bey doğar; o da babaları gibi bey olur.” yise birse dünya tirilse ḳutun taḳı bir ajunda bu buldı töre (1976) “Kendisi yaşar, başkalarını da yaşatır ve ömrünü saadet içinde geçirirse, böyle bir insan ahirette de baş köşeyi bulur.” iveklik beling ol ḳamuġḳa yavuz ḳalı bolsa begke yüzi boldı boz (1996) “Acelecilik herkes için fenadır ve deruni bir korku neticesidir; eğer bu beyde olursa onun yüzü kül renkli olur.” bayat kimke birse uwut köz suwı angar birdi devlet tükel yüz suwı (2007) “Tanrı kime haya ve izan vermişse, ona devlet ile bütün şerefleri vermiş demektir.” ḳayu beg saḳ erse ilin bekledi yaġı boynı yençti öze örkledi (2016) “Hangi bey ihtiyatlı ise, o memleketini muhafaza eder; düşmana boyun eğdirir ve onu sımsıkı sarar.” ḳayu beg törü birse ilde köni ilin itti ḳoḍtı yaruttı küni (2017) G. ERKAN – G. TANLAK 26 “Hangi bey memlekette doğru kanun koydu ise, o memleketini tanzim etmiş ve gününü aydınlatmıştır.” tilin sözlese söz şekerde süçig boyun birdi beg ḳul uluġ ya kiçig (2070) “Ağızdan çıkan sözler şekerden tatlı olursa, bey, kul, büyü, küçük hepsi sana boyun eğer.” süçigke süçinse ajun begleri açıġ boldı il kün buḍun igleri (2092) “Dünya beyleri şarabın tadına alışırsa, memleketin ve halkın bundan çekeceği zahmet çok acı olur.” oyunḳa awınsa ajun tutġuçı ilin buzdı boldı özi ḳoltġuçı (2093) “Dünyaya sahip olan vaktini kumarda harcarsa, memleketini bozar ve kendisi de muhtaç duruma düşer.” bor içme aya borçı boġzı ḳulı bor içse açıldı çıġaylıḳ yolı (2096) “Ey içki düşkünü, boğazının esiri, içki içme; içki içersen sana fakirlik yolu açıldı demektir.” begi içgüçi bolsa müfsid otun ḳamuġ içgüçi boldı buḍnı bütün (2106) “Bey içkiye müptela, müfsid ve kaba olursa, onun bütün halkı da ayyaş olur.” köni bolmasa işte işçi başı ḳamuġ egri boldı bu begler işi (2210) “Hizmetkarların başı olan vezir doğru hizmet etmezse, beylerin işi hep eğri olur.” bu begler yaḳın tutsa eḍgü kişi adı eḍgü ḳaldı hem il kün işi (2258) “Beyler iyi insanları kendilerine yakın tutarlarsa, memleketin işi yoluna girer ve iyi ad bırakırlar.” yana beg yaḳın tutsa isiz kişi isiz ḳıldı atın hem il kün işi (2259) “Eğer bey kötü adamları kendisine yakın tutarsa , adını lekeler ve memleket işini bozar.” körü bekletip çıḳsa ḳarşı ḳapuġ tükel boldı ol künki barça tapuġ (2535) “Saray kapısını gözü önünde kapatıp çıkınca, o günün bütün hizmeti tamamlanmış olur.” ḳayu işte aşnu aşunsa uḳuş ol iş başḳa bardı sınadım öküş (2604) “Hangi işte akıl ön ayak olursa, o iş başarı ile neticelenir; bunu çok tecrübe ettim.” ḳalı içting erse esürgü süçig köngül sırrı açtı çıḳardı içig (2658) “Eğer sarhoş eden şarabı içersen, gönülün sırrını açmış ve içindekileri dışarı dökmüş olursun.” bu iki kişide bolur barça söz bu söz tutmasa öz işin buzdı öz (2681) FARKLI BİR ŞARTLI CÜMLE YAPISI 27 “Bütün sırlar bu iki insanda bulunur; bu sırları saklamazlarsa, kendi işlerini kendileri bozmuş olurlar.” aḳar suw teg ol bu tilin eḍgü söz ḳayuḳa bu aḳsa çiçek öndi tüz (2688) “Dilin söylediği iyi söz, akar su gibidir; nereye akarsa orada çiçek açar.” kişi umduçı bolsa boldı bulun suyurḳa anı sen ay körki tolun (2723) “İnsan tamahkar olursa nefsinin esiri olur; ey dolunay gibi güzel yüzlüm, sen onu bağışla.” saḳış saḳlıḳı çın bitig birle ol bitip ḳoḍsa saḳış ḳapuġ açtı yol (2776) “Hesapta emniyet, şüphesiz kaydetmekle temin edilir; hesap muntazam kaydedilirse işler aksamaz.” ḳayu nengke ıḍsa tiriglik kişi sewüg boldı ol neng sewüg can tuşı (2840) “İnsan ömrünü hangi şeye sarfederse, o şey sevimli can kadar kıymetli olur.” ḳalı egri bolsa bu aş başçısı ḳamuġ egri boldı anıng işçisi (2860) “Eğer aşçı başı eğri olursa, onun bütün yamakları da eğri olur.” ḳayu nengke kirse kişi emgeki uş ol nengde boldı canınıng köki (2907) “İnsanın hangi şeye emeği geçerse, onun canı o şeye bağlanmış olur.” ḳayu nengke kirse kişi emgeki sewüg boldı ol neng sewüg can köki (2909) “İnsanın hangi şeye emeği geçerse o şey, sevgili can kökü gibi sevilir.” neçe beg uluġ bolsa aslı beḍük tapuġçı bile boldı atı beḍük (2969) “Beyin aslı ne kadar ulu ve kendisi ne kadar büyük olursa olsun, onun adı hizmetkarlarıyla yükselir.” aḳı bolsa elgi ajun begleri ikigü ajunnung bu buldı töri (3034) “Dünya beylerinin eli açık olursa, onlar her iki dünyada baş köşeye otururlar.” ḳılıç ḳayda erse kümüş anda ol kümüş ḳayda erse ḳılıç tuttı yol (3045) “Kılıç nerede ise gümüş oradadır; gümüş nerede ise kılıç oraya yönelir.” kiming bolsa devlet uzadı elig ḳamuġ tetrüsi ong sözi ög bilig (3075) “Kim devlete ererse onun kudreti artar; bütün eğrisi doğru, her söylediği hikmetin ta kendisi olur.” ajun feylesufı nengi bolmasa neçe tıldam erse kişedi tilig (3076) “Dünya filozofu ne kadar konuşkan olursa olsun, serveti yoksa dili kösteklidir.” köni çın kişi bulsa begler bütün özi inçke tegdi tirildi ḳutun (3128) “Beyler doğru, dürüst ve itimat edilir bir insan bulurlarsa, kendileri huzura kavuşurlar ve hayatları saadet içinde geçer.” G. ERKAN – G. TANLAK 28 ḳalı kelse eḍgü aġırladı söz apang kelmese bolġa yarlıġ uçuz (3159) “Eğer gelirse çok iyi; emrinize hürmet gösterdi demektir; eğer gelmezse fermanınıza ehemmiyet vermemiş olur.” ḳalı beg tili yumşaḳ erse süçig anı sewdi buḍnı uluġ tut kiçig (3184) “Eğer beyin dili yumuşak ve tatlı ise, onu, büyük küçük bütün halk sever.” ḳayu işke arzu yolısa tilek aḍaḳ ursa buldı ol arzu yülek (3324) “Hangi işe arzu ve dilek ile girişilirse, bu dilek her adımda ona bir destek olur.” oġulsuz kişi ölse kesti uruġ ajunda atı yitti ornı ḳuruġ (3375) “Evlatsız insanın, ölünce, nesli kesilir; dünyadan adı silinir ve yeri boş kalır.” telim bolsa erke adaş ḳoldaşı yaḍıldı atı ilke itti işi (3409) “Bir kimsenin arkadaş ve ahbâbı ne kadar çok olursa, onu