T.C. İSTANBUL KÜLTÜR ÜNİVERSİTESİ LİSANSÜSTÜ EĞİTİM ENSTİTÜSÜ BALAT SEMTİ İÇİN BİR AYDINLATMA TASARIMI ÖNERİSİ YÜKSEK LİSANS TEZİ Hanife OK 1700001288 Anabilim Dalı: İç Mimarlık ve Çevre Tasarımı Program: İç Mimarlık Tez Danışmanı: Prof. Dr. Rana KUTLU NİSAN 2022 T.C. İSTANBUL KÜLTÜR ÜNİVERSİTESİ LİSANSÜSTÜ EĞİTİM ENSTİTÜSÜ BALAT SEMTİ İÇİN BİR AYDINLATMA TASARIMI ÖNERİSİ YÜKSEK LİSANS TEZİ Hanife OK 1700001288 Anabilim Dalı: İç Mimarlık ve Çevre Tasarımı Program: İç Mimarlık Tez Danışmanı: Prof. Dr. Rana KUTLU Jüri Üyeleri: Prof. Dr. Banu MANAV (Kadir Has Üniv.) Prof. Dr. Evrim TÖRE NİSAN 2022 i ÖNSÖZ Yüksek Lisans eğitimim ve tez çalışma sürecim boyunca verdiği emek ve gösterdiği sabırla bana destek olan değerli hocam; Prof. Dr. Rana Kutlu’ya Bana her konuda destek ve yardımcı, özellikle bölge analizinde göstermiş olduğu hassasiyeti ve tüm stresimi paylaşıp daha sakin olmama vesile olduğu için değerli eşim; Ertuğrul Hamza Ok’a Tüm eğitim hayatım boyunca bana benden daha çok güvenip arkamda desteklerini eksik etmeyen canım annem Sema Akça’ya, kıymetli babam Ahmet Akça’ya ve sevgili kardeşlerim Furkan Akça’ya ve Fatih Akça’ya varlıkları için şükran ve minnetlerimi sunuyorum. ii İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ ............................................................................................................................................................ İ İÇİNDEKİLER ............................................................................................................................................. İİ KISALTMALAR ......................................................................................................................................... İV TABLO LİSTESİ ........................................................................................................................................... V ŞEKİL LİSTESİ ........................................................................................................................................... Vİ ÖZET .............................................................................................................................................................. X SUMMARY ................................................................................................................................................ Xİİ 1. GİRİŞ .......................................................................................................................................................... 1 1.1 TEZİN AMACI ....................................................................................................................................... 1 1.2 TEZİN KAPSAMI ................................................................................................................................... 2 1.3 TEZİN YÖNTEMİ ................................................................................................................................... 4 2. KENT KİMLİĞİ VE KENT AYDINLATMASI .................................................................................... 7 2.1 KENT KİMLİĞİ – KENT İMGESİ – ÇEVRESEL ALGI ................................................................................ 8 2.2 KENT AYDINLATMASININ TANIMI VE ÖNEMİ ..................................................................................... 13 2.2.1 İşlevsel Aydınlatma............................................................................................................ 17 2.2.1.1 Yol Aydınlatması .................................................................................................. 18 2.2.1.2 Meydanlar .............................................................................................................. 23 2.2.1.3 Parklar ................................................................................................................... 25 2.2.2 Mimari Aydınlatma............................................................................................................ 28 2.2.2.1 Yapıların İşlevi ................................................................................................... 29 2.2.2.2 Yakın Çevre ve Arka Plan İlişkisi ...................................................................... 30 2.2.2.3 Yapıların Geometrik Biçimleri........................................................................... 32 2.2.2.4 Yapıların Yükseklikleri ...................................................................................... 35 2.2.2.5 Yapı Yüzü Aydınlatma Teknikleri ..................................................................... 36 2.2.2.6 Yapının Dış Cephe Malzemesi ve Rengi ........................................................... 41 2.3 AYDINLATMA MASTER PLANI ............................................................................................................ 44 2.3.1 Aydınlatma Master Plan Tanımı ve Kapsamı .................................................................... 44 2.3.2 Aydınlatma Master Planları Tarihsel Gelişim Süreci ....................................................... 44 2.3.3 Aydınlatma Master Plan Aşamaları .................................................................................. 45 2.3.4 Aydınlatma Master Planları Amaç ve Uygulama İlkeleri ................................................. 48 2.3.4.1 Güvenlik ve Emniyet ......................................................................................... 49 2.3.4.2 Teknik Şartlar ..................................................................................................... 49 2.3.4.3 Estetik Gereklilikler ........................................................................................... 50 2.3.4.4 Işık Kirliliği ........................................................................................................ 51 2.3.4.5 Maliyet Tasarrufu/ Enerji Verimliliği ................................................................ 55 2.4 UYGULANMIŞ AYDINLATMA MASTER PLAN ÖRNEKLERİN İNCELENMESİ .......................................... 55 2.4.1 Lyon Kenti Aydınlatma Master Planı ................................................................................ 55 2.4.2 Belçika Brugge Şehri Aydınlatma Master Planı ................................................................ 62 2.4.3 İzmir Kemeraltı Aydınlatma Master Planı ........................................................................ 67 iii 3. BALAT SEMTİ İÇİN BİR AYDINLATMA TASARIMI .................................................................... 71 3.1 BALAT SEMTİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ ............................................................................................... 71 3.2 BALAT SEMTİ BÖLGESEL ANALİZİ ..................................................................................................... 76 3.3 BALAT SEMTİ KENTSEL AYDINLATMA AÇISINDAN İNCELEME VE TASARIM ÖNERİSİ ...................... 100 SONUÇ VE ÖNERİLER ........................................................................................................................... 123 KAYNAKLAR ........................................................................................................................................... 125 EKLER ....................................................................................................................................................... 132 iv KISALTMALAR IESNA : Illuminating Engineering Society of North America CIE : Commission Internationale de l'Eclairage LUCI : Lighting Urban Community International İBB : İstanbul Büyükşehir Belediyesi LED : Işık Yayan Diyot (Light Emitting Diod) v TABLO LİSTESİ Sayfa No: Tablo 1- Farklı yol tipleri için aydınlatma sınıfları. (CIE, 1995) ............................................ 19 Tablo 2- Farklı Aydınlatma sınıflarına uygulanacak Yol Aydınlatması Kriterleri. (CIE, 1995) .................................................................................................................................................. 20 Tablo 3- Yaya alanlarında farklı yol tipleri için aydınlık düzeyleri. (CIE, 1995) ................... 20 Tablo 4- Yol aydınlatması ve yaya/yerleşim bölgesi aydınlatması ihtiyaçlarının karşılaştırılması. ....................................................................................................................... 22 Tablo 5- Kentsel Bölgelerin işleve göre sağlanması gereken ortalama/maksimum aydınlık düzeyi. ...................................................................................................................................... 24 Tablo 6- Düşey Düzlemdeki Maksimum Aydınlık Düzeyleri. (CIE, 2017) ........................... 32 Tablo 7- Yapı yüzünde kullanılan bazı malzemelerin ışık yansıtma çarpanları. ..................... 42 Tablo 8- Önerilen ortalama aydınlık düzeyleri. ...................................................................... 42 Tablo 9- Işık renkleri görünümü. ............................................................................................. 43 vi ŞEKİL LİSTESİ Sayfa No: Şekil 1-Tezin strüktürü. .............................................................................................................. 6 Şekil 2- Kentsel Kimlik Bileşenleri. (Deniz, K. 2004) .............................................................. 9 Şekil 3- Kent İmgesi Bileşenleri. ............................................................................................. 10 Şekil 4- Kent Kimliği- Kent İmgesi ve Kent Aydınlatma kavramları arasındaki etkileşim. ... 12 Şekil 5- Lyon, hem mimari hem de işlevsel aydınlatma örneği. .............................................. 15 Şekil 6- Kent Aydınlatma Konuları. ........................................................................................ 16 Şekil 7- İşlevsel Aydınlatma örnek görüntü. ........................................................................... 17 Şekil 8- Meydan aydınlatması örneği. Finlandiya ................................................................... 23 Şekil 9- Park aydınlatması örneği Avustralya. ......................................................................... 26 Şekil 10- Park içinde yaya yolu aydınlatması örneği Avustralya. .......................................... 27 Şekil 11- Mimari Aydınlatma örnek görüntü. .......................................................................... 28 Şekil 12- Yakın çevrenin ve arka planın karanlık olması durumu. .......................................... 30 Şekil 13-Arka planın aydınlık olması durumu. ........................................................................ 31 Şekil 14- Yakın çevrenin ve arka planın aydınlık olması durumu. .......................................... 31 Şekil 15- Kare Planlı Yapının Aydınlatılması. ........................................................................ 33 Şekil 16- Silindir Biçimdeki Yapının Dört Yönden Aydınlatılması. ....................................... 34 Şekil 17- Silindir Biçimdeki Yapının Üç Yönden Aydınlatılması. ......................................... 34 Şekil 18- Uzaktan aydınlatma tekniği kullanılarak aydınlatılan Gniezno, Polonya ................ 37 Şekil 19- Işıklandırma ve Duvar sıyırma Tekniği Konumlandırma Farkı gösterimi. .............. 38 Şekil 20- Vurgu Aydınlatması Örneği Collegium Maius, Polonya. ........................................ 38 Şekil 21- Silüet Aydınlatmasına Örnek, Blenheim Sarayıi, İngiltere. ..................................... 39 file:///C:/Users/HANİFE%20AKÇAY/Desktop/tez/TEZ%202021%20GÜZ/güncel/tezim/jüri%20sonrası/2.%20juri%20sonrası/Balat%20Semti%20İçin%20Bir%20Aydınlatma%20Tasarımı%20Önerisi.docx%23_Toc103684188 vii Şekil 22- Silüet Aydınlatma arka planın aydınlatılması gösterimi. ......................................... 39 Şekil 23- Geçen Işıklık Tekniği ile bir cephe aydınlatması, K21 Art Gallery, Almanya. ....... 40 Şekil 24- Kontur Aydınlatma Uygulaması. .............................................................................. 40 Şekil 25- Medya Cephe Tekniğine bir örnek. .......................................................................... 41 Şekil 26- Aydınlatma Master Plan Aşamaları. ......................................................................... 45 Şekil 27- Antwerp Aydınlatma Master Planı için hazırlanan bölgeleme haritası,2018. .......... 46 Şekil 28- Kent güzelleştirme için aydınlatma master plan aşamaları. ..................................... 47 Şekil 29- Tarihi kimliği yansıtan armatür örnekleri. ................................................................ 50 Şekil 30- Yanlış Uygulama Neticesinde Işık Taşması. ............................................................ 52 Şekil 31- Eastbourne'de Aşırı aydınlatma ile oluşan Gök Parıltırı. ......................................... 53 Şekil 32- Işık Kirliliği türleri. .................................................................................................. 54 Şekil 33- Lyon Aydınlatma Master Planı 1989. ...................................................................... 58 Şekil 34- Lyon revize Aydınlatma Master Planı 2004. ............................................................ 59 Şekil 35- Lyon Işık Festivali 2019. .......................................................................................... 61 Şekil 36- Zeebrugge Kanalı Brugge, Belçika. ......................................................................... 62 Şekil 37- Brugge kent merkezi koruma altındaki tarihi eserler. .............................................. 63 Şekil 38- Sint-Salvatros bölgesi mevcut durum gece-gündüz karşılaştırması. ........................ 64 Şekil 39- Augustijnenrei gündüz ve gece karşılaştırması. ....................................................... 65 Şekil 40- Steenhouwersdijk Render çalışması. ........................................................................ 65 Şekil 41- Zeebrugge Kanalı Brugge, Belçika. ......................................................................... 66 Şekil 42- İzmir Kemeraltı Çalışma Alanı. ............................................................................... 67 Şekil 43- Kemeraltı Bölgesi yukarıdan görüntüsü. .................................................................. 68 Şekil 44- Kemeraltı Aydınlatma Master Planı. ........................................................................ 69 Şekil 45- Bizans Döneminde 14 bölgeye ayrılan İstanbul'un yönetim planı. .......................... 72 Şekil 46- Tarihi Yarımada’da Balat Semti konumunu gösterir Rehber Harita. (İBB arşivi) ... 73 viii Şekil 47- Pervitich haritası üzerinden gridal sistem gösterimi. ............................................... 74 Şekil 48- Alman Mavileri üzerinden gridal sistem 1913. ........................................................ 75 Şekil 49- Balat Semti çalışma alanı üzerinde anıt eserlerin, sur kalıntıların gösterimi. .......... 77 Şekil 50- Yıldırım Caddesi Kentsel Sokak Kimliği. ................................................................ 78 Şekil 51- Kevin Lynch'in 5 maddesine göre Balat Analiz haritası. ......................................... 80 Şekil 52- Mürselpaşa Caddesi üzeri eeski eserlerin haritada gösterimi. .................................. 81 Şekil 53- Sveti Stefan Kilisesi. ................................................................................................ 82 Şekil 54- Mürselpaşa Caddesinden Bulgar Metohu Binası Görüntüsü. ................................... 83 Şekil 55- Camhane Sanat Merkezi Binası, Mürselpaşa Caddesi. ............................................ 84 Şekil 56- Kadın Eserleri Kütüphanesi Binası. ......................................................................... 85 Şekil 57- Rum Ortaokulu ve Lisesi Sancaktar Yokuşundan Görüntü. .................................... 86 Şekil 58- Rum Ortaokulu ve Lisesi Arka Cephe Görüntüsü. ................................................... 87 Şekil 59- Haliç sahil hattının doldurulmadan önceki zamanlara ait bir görüntü ile Balat Silüeti. ...................................................................................................................................... 87 Şekil 60- Yıldırım CD., Kiremit CD. ve Merdivenli Yokuş SK. Görüntüleri. ........................ 88 Şekil 61- Çalışma Alanı için Kullanılan Işık Kaynaklarının Renk Sıcaklığı Gösterimi. ......... 89 Şekil 62- Balat bölgesinde Kullanılan Armatürler. .................................................................. 90 Şekil 63- Balat'a Mürselpaşa Caddesi üzerinden giriş. ............................................................ 91 Şekil 64- Sancaktar Yokuşu Gece Görüntüsü. ......................................................................... 92 Şekil 65- Yıldırım Caddesi Mevcut Aydınlatma Durum Değerlendirmesi. ............................ 93 Şekil 66- Kiremit Caddesi Mevcut Aydınlatma Durum Değerlendirmesi. .............................. 94 Şekil 67- Sveti Stefan Bulgar Kilisesi Mevcut Aydınlatma Durum Değerlendirmesi ........... 95 Şekil 68- Bulgar Metoh Binası Mevcut Aydınlatma Durum Değerlendirmesi. ...................... 96 Şekil 69- Fener Rum Ortaokulu Mevcut Aydınlatma Durum Değerlendirmesi. ..................... 97 Şekil 70- Rekreasyon Alanı Mevcut Aydınlatma Durum Değerlendirmesi. .......................... 98 ix Şekil 71- Karşı kıyıdan Balat silüeti. ....................................................................................... 99 Şekil 72- Balat İçin Aydınlatma Tasarım Önerisi Planlama Yaklaşım Kriterleri. ................. 100 Şekil 73- Balat Semti Aydınlatma Tasarımı Önerisi. ............................................................ 102 Şekil 74- Sveti Stefan Kilisesi cephe aydınlatma önerisi. ..................................................... 105 Şekil 75- Fener Rum Ortaokulu cephe aydınlatma önerisi. ................................................... 107 Şekil 76- Merdivenli Yokuş sokak aydınlatma önerisi. ......................................................... 109 Şekil 77- Mürselpaşa Caddesi aydınlatma önerisi. ................................................................ 111 Şekil 78- Rekreasyon alanı aydınlatma tasarımı önerisi ........................................................ 113 Şekil 79- Sur Kalıntısı aydınlatma önerisi. ............................................................................ 115 Şekil 80- Çalışma Bölgesi Analiz Değerlendirme Matris Tablosu. ....................................... 118 Şekil 81- Rum Ortaokulu ve Bulgar Kilisesi Gösterimi. ....................................................... 119 Şekil 82- Mürselpaşa Caddesi ve Rekreasyon Alanı Gösterimi. ........................................... 120 Şekil 83- Merdivenli yokuş Sokak ve Sur Kalıntıları Gösterimi. .......................................... 121 Şekil 84- Yıldırım Caddesi ve Vodina Caddesi Gösterimi. ................................................... 122 file:///C:/Users/HANİFE%20AKÇAY/Desktop/tez/TEZ%202021%20GÜZ/güncel/tezim/jüri%20sonrası/2.%20juri%20sonrası/Balat%20Semti%20İçin%20Bir%20Aydınlatma%20Tasarımı%20Önerisi.docx%23_Toc103684260 x ÖZET Yüksek Lisans Tezi BALAT SEMTİ İÇİN BİR AYDINLATMA TASARIMI ÖNERİSİ Hanife OK İstanbul Kültür Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü İç Mimarlık ve Çevre Tasarımı Anabilim Dalı Danışman: Prof. Dr. Rana KUTLU Kentsel aydınlatma, iki açıdan tanımlanmaktadır. Bunlar; kent yaşamının güvenli ve emniyetli bir şekilde sürdürülebilirliğinde önemli etkenlerden birisi olan işlevsel aydınlatma ile kent kimliğinin vurgulanması ve algılanması üzerine kentsel değerlerin ön planda olduğu mimari aydınlatmadır. Küreselleşen dünyada kentlerin birbiriyle yarışması, yaşanan teknolojik ve bilimsel gelişmelerle birlikte kentsel aydınlatma konusunda da önemli gelişim ve değişimler yaşanmasına neden olmuştur. Bu bağlamda kentsel alan aydınlatmasının tüm paydaşların görüşlerini içeren kapsayıcı yaklaşımla hazırlanması, ayrıntılı olarak işlenmesi ihtiyacı doğmuştur. Aydınlatma master planları; kent aydınlatma kriterlerine istinaden hazırlanan planlar olup, kenti bir bütün olarak düşünüp kent kimliğini koruyarak aydınlatma ile bu kimliği vurgulamayı amaçlar. Kapsamlı bir şekilde tasarlanan aydınlatma master planları çağdaş aydınlatma tekniklerinin, uygun standart ve şartların sağlandığı, gereksiz enerji kullanımının minimuma indirildiği bir kent aydınlatması ortaya koyarken, kentin gelişmişliğinin ve yüksek yaşam kalitesinin en önemli göstergelerinden birini oluşturur. Kent yaşayanlarına ve ziyaretçilerine görsel konfor koşullarını sağlamanın yanında gün saatleri dışında da ortak toplumsal değerleri yaşama ve paylaşmalarına imkan sunan, kenti çekici kılan, en önemli planlama araçlarından biri olma özelliğini taşımaktadır. Bu çalışmada kentsel aydınlatma kriterleri ve amaçları irdelenmiş olup etkili bir kentsel aydınlatma için aydınlatma master planın önemi ve kapsamı vurgulanmıştır. Bu amaçla, Aydınlatma master planlanın tarihi gelişim süreci incelenmiş ve planlama aşamalarında xi bahsedilmiştir. Ardından dünyada ve Türkiye’de uygulanmış aydınlatma master plan örnekleri incelenmiştir. Tez çalışması; çok disiplinli bir çalışma gerektiren Aydınlatma Master Planı için bir altlık veya yönlendirici oluşturacak şekilde kurgulanmıştır. Alan çalışması için İstanbul kimliğinde önemli bir yeri olan Fatih İlçesi - Balat semti seçilerek, ele alınan kriterler bağlamında tanımlanan belirli bir bölgenin aydınlatma tasarımı önerisi geliştirilmiştir. Balat; kozmopolit kimliği ve geçirdiği tarihsel süreçlerden dolayı detaylı analiz ve bölgeleme çalışması gerektirmektedir. Tarihi Yarımada’da yer alan Balat, tarihi kent kimliğini yansıtan bir bölgedir. Çalışma kapsamında Balat’ın geçirdiği tarihsel süreçten bahsedilmiş, sahip olduğu kimlik değerleri belirlenmiştir. Kentsel kimlik, kentsel imge kavramları çevresel algı ile ele alınarak Kevin Lynch’in öncelikli Kent İmgesini oluşturan beş maddesi ile daha sonraki çalışmalarını esas alan anlam ve algı üzerinden analiz edilerek geliştirilmiş, Balat Bölgesi için işlevsel-mimari aydınlatma esasları bağlamında bir aydınlatma tasarımı önerilmiştir. Bu kapsamda oluşturulan senaryosu ile Balat semti, sahil kıyısı ve komşu alanda bir çalışma bölgesi belirlenmiştir. Bu çalışma bölgesinde aydınlatılması gereken kentsel ögeler incelenmiştir. Oluşturulan güzergahta Balat’ın kimliğini vurgulayan yapılar ve sokaklar analiz edilerek hem gündüz hem de gece mevcut durum karşılaştırmaları yapılmıştır. Oluşturulan senaryo kapsamında güvenli ve emniyetli yürüyüş yolları oluşturularak, Balat’ta görülmesi gereken öğelerin planlı ve kapsamlı bir şekilde aydınlatılması kent kimliğine kazandırılması ve tanıtılması amaçlanmıştır. Mevcut durum analizinde aydınlatma sorunları tespit edilmiş ve bu bağlamda öneriler getirilmiştir. Çalışmanın gelecekte yapılacak daha kapsamlı bir aydınlatma master planı için başlangıç oluşturması hedeflenmiştir. Anahtar Kelimeler: Kentsel Aydınlatma, İşlevsel Aydınlatma, Mimari Aydınlatma, Aydınlatma Master Planı, Kentsel İmge, Kentsel kimlik, Çevresel algılama xii SUMMARY M.Sc. Thesis A LIGHTING DESIGN PROPOSAL FOR THE BALAT DISTRICT Hanife OK İstanbul Kultur Universty Graduate Institute of Education Department of Interior Architecture and Environmental Design Supervisor: Prof. Dr. Rana KUTLU Urban lighting is defined in two ways. These; functional lighting, which is one of the important factors in the safe and secure sustainability of urban life, and the other is architectural lighting in which urban values are at the forefront on emphasizing and perceiving the urban identity. In the globalizing world, the competition of cities with each other has led to significant developments and also changes in urban lighting, along with technological and scientific developments. In this context, the need to prepare urban area lighting with an inclusive approach that includes the views of all stakeholders and to process it in detail has arisen. Lighting master plans; These are the plans prepared in accordance with the urban lighting criteria, and aim to emphasize this identity with lighting by considering the city as a whole and preserving the urban identity. Comprehensively designed lighting master plans create an urban lighting system where modern lighting techniques, appropriate standards and conditions are provided, and unnecessary energy use is minimized, and constitutes one of the most important indicators of the city's sophistication and high quality of life. It is one of the most important planning tools that not only provides the residents and visitors of the city with visual comfort conditions, but also allows them to live and share common social values outside of daylight hours, and makes the city attractive. xiii In this study, urban lighting criteria and purposes are examined and the importance and scope of the lighting master plan for an effective urban lighting is emphasized. For this purpose, the historical development process of the Lighting master plan has been examined and mentioned in the planning stages. Then, examples of lighting master plans examined which were applied in the world and in Turkey. Thesis; It was designed to form a base or guide for the Lighting Master Plan, which requires a multi-disciplinary study. For the field study, Fatih District - Balat area was selected which has an important place in the identity of Istanbul and a lighting design proposal was developed for a specific region defined in the context of the criteria discussed. Studying Balat is required detailed analysis and zoning studies because of due to its cosmopolitan identity and historical processes. Located in the Historic Peninsula, Balat is a region that reflects its historical city identity. Within the scope of the study, the historical process of Balat was mentioned and his identity values were determined. By considering the concepts of urban identity and urban image with environmental perception, a lighting design was proposed for the Balat Region which was developed by analyzing Kevin Lynch's five items that make up the primary City Image and the meaning and perception based on his later works with in the context of functional-architectural lighting principles With the scenario created in this context, a study area was determined in the district of Balat, the coastline and the neighboring area. In this study area, the urban elements that need to be illuminated in the region have been determined. On the created route were analyzed on comparisons of the current situation were made both during the day and at night for buildings and streets emphasizing the identity of Balat. Within the scope of the scenario created, safe and secure walking paths were created, and it was aimed to illuminate the must-see items in Balat which are planned and comprehensive way, to bring them into the identity of the city and to introduce to people. In the current situation analysis, lighting problems were identified and suggestions were made for this problems in this context. It is aimed that the study will be a starting point for a more comprehensive lighting master plan to be made in the future. Key Words: Urban Lighting, Functional Lighting, Architectural Lighting, Lighting Master Plan, Urban Image, Urban Identity, Environmental perception 1 1. GİRİŞ Kentsel aydınlatma ancak belirli kararları içeren düzenli ve planlanmış bir master plan doğrultusunda işlevsel ihtiyaçlara karşılık vermesinin yanı sıra kentin var olan tarihi, kültürel ve doğal kimliklerini vurgulayarak kentin görselliğine güçlü bir katkıda bulunabilir. Kentsel aydınlatma, yollar, köprüler ve tüneller; yeşil alanlar, deniz, hava limanları ve tersaneler; konut bölgeleri, kamu yapıları, kentin önemli ticari yapıları ile tarihi eserler ve anıtları kapsayan pek çok kent öğesinin aydınlatılmasını içermektedir. Bu tez çalışmasında, kentsel aydınlatmaya yönelik kavramsal ve teknik bilgiler konulu literatür taraması yapılmış olup kent kimliği kavramının da üzerinde durularak, bu araştırmalar doğrultusunda Balat semtinin kimlik üzerinde belirleyici bir bölümünün kentsel aydınlatma ilkeleri açısından mevcut durum analizi yapılarak bir kentsel aydınlatma tasarım önerisi geliştirilmiştir. 1.1 Tezin Amacı Bu tezin amacı; İstanbul’un Tarihi Yarımada bölgesinde yer alan Balat Semti için gece kent güvenliğini ve emniyetini arttırmak ve aynı zamanda kent kimliğini vurgulamak amacıyla kentsel aydınlatma ilkeleri açısından bir tasarım önerisi ile bireylerin zihinlerinde oluşan kentsel imgeyi güçlendirmektir. Balat’ın mevcut durumunu analiz ederek gözlemlere ve analizlere dayalı olarak kent aydınlatması önerilerinin geliştirilmesine katkı sağlamak amaçlanmaktadır. İstanbul kent kimliğinde, güçlü bir tarihi, doğal ve kültürel kimliğe sahip Balat bölgesinin hafızalarda kalıcılık potansiyeli yüksektir. Bu çalışmada amaçlanan; bölgenin sahip olduğu bu kimliğin gece kaybolmaması ve kent kullanıcıları ve ziyaretçilerinde oluşan kentsel imgesinin aydınlatma aracılığıyla akıllarda kalıcılığını arttırmaktır. Balat semti için öncelikle kentsel aydınlatma teknikleri ve ilkeleri göz önüne alınarak, mevcut sorunlar belirlenmiş, kent kimliği açısından önemli doğal ve yapay unsurlar belirlenmiş ve bu bağlamda aydınlatma tasarım önerisi geliştirilmiştir. 2 1.2 Tezin Kapsamı Bu tez çalışmasında Balat semti için bölgesel durum analizi yapılarak kentsel kimliği oluşturan ögeler tespit edilmiştir. Çevresel algı; görsel, işitsel koku tat vb. gibi algılasal yollarla sağlansa da kent imgesi ve aydınlatma gibi kavramlar görsel algılamaya dayalı kavramlar olduğu için bu çalışma kapsamında görsel algılama üzerine yoğunlaşılmıştır. Bu doğrultuda kent kimliği, kent imgesi ve algılama kavramları üzerinde durularak bir kent aydınlatma tasarımı önerilmektedir. Kentsel aydınlatma; Haliç’e kıyısı olan aynı zamanda topografik olarak güçlü bir silüet etkisine sahip olan Balat için kent tanıtımı ve kent kimliğini öne çıkarma konularında oldukça önemlidir. Dolayısıyla kent bütününde planlı ve kentsel tasarım kriterlerine uygun detaylı kararlar alınmış bir aydınlatma master planına gereksinim duyulmaktadır. Balat Semti Aydınlatma Önerisi kapsamında; tanımlanan bölgede geliştirilen senaryo dahilinde öncelikli aydınlatılması gereken alanlar belirlenerek yürüyüş yolları oluşturulmuştur. Bu bağlamda bu çalışma; Balat ve bundan sonra yapılacak olan geniş kapsamlı aydınlatma master plan çalışmaları için master plan ilkeleri çerçevesinde incelenmiş olup bir ön hazırlık ve referans niteliğinde hazırlanmıştır. Kentler; toplumların yaşadığı bir mekan olmanın yanında içinde yaşayanlar ve onu ziyaret edenler için bir kültür alanıdır (Tunalı, İ. 2004). Dolayısıyla kentin gece algısı için planlı bir aydınlatma çalışmasının kente ekonomik ve sosyo-kültürel açılardan kazanımları bulunmaktadır. Kentsel aydınlatmanın verimli ve etkili olabilmesi için düzenli ve planlı bir şekilde birçok disiplinin bir arada çalışarak aydınlatma master planının oluşturulması gerekmektedir. Gelecekte yapılacak İstanbul Aydınlatma Master Planı için altlık olabilecek bu çalışma ile; kent kimliğinin vurgulanması, aydınlatma aracılığıyla okunması ve akılda kalıcı bir kent imgesi oluşturulması hedeflenmektedir. İstanbul’un aydınlatmasına ilişkin yapılmış analizler ve çalışmalar bulunmakla birlikte, önerilen aydınlatma tasarımları genelde yapı ölçeğinde, koordinasyon açısından farklı kurumlar ve kuruluşlarca üstlenilmiş ve holistik bakış açısına sahip olmadan geliştirilen çalışmalardır. Haliç üzerinde tarihi ve kültürel değere sahip Balat Semti için henüz bir çalışma yapılmamıştır. Bu nedenle, bu tez çalışmasında Balat bölgesi içindeki kentsel değerlerin, kentsel aydınlatma ilkeleri kapsamında analiz ve değerlendirmeleri yapılarak yeni önerilerin geliştirilmesine katkı sağlamak amaçlanmıştır. 3 Araştırma; görsel algılamayla, kent kimliğiyle, kent imgesiyle, mimari ve işlevsel aydınlatma tekniğiyle, aydınlatma master planlarıyla ve bu kavramların kentsel algılamaya dolayısıyla kent kimliğine etkileri ile sınırlıdır. Ayrıca aydınlatma master plan tanımı, tarihi, aşamaları, ilkeleri ve uygulanmış örnekler bu tez kapsamında incelenmektedir. Bu çalışma özellikle mimari kent kimliğinin sürekliliği açısından konuya yaklaşmakta olup kentsel aydınlatma açısından aydınlatma master planları geliştirilmesi, bölgede bütünlük sağlama, kentlinin ve ziyaretçilerin güvenli ve emniyetli bir alanda kenti deneyimlemesi gibi alt hedefleri içermektedir. Çalışma alanı; Balat semtinin sahil şeridine paralel; Mürselpaşa Caddesi, Yıldırım Caddesi ve Vodina Caddelerinin dahil olduğu doğu yönünde Kireçhane Sokak, batı yönünde Çiçekli Bostan Sokak’a kadar olan alan ve Haliç’e bakan cephede ise Sancaktar Yokuşu ve Merdivenli Yokuş Sokak’ı kapsayan bölge olarak sınırlıdır. İstanbul’da Tarihi Yarımada’nın kuzey bölgesinde Haliç’e kıyısı bulunan ve birçok uygarlığa ev sahipliği yapmış dolayısıyla tarihi ve kültürel olarak zengin olan Balat Semti için bir kentsel aydınlatma tasarımı önerilmekte bu bağlamda çalışma alanı içerisinde bulunan kent kimliği özelliği taşıyan yapılar ele alınarak bu çalışma içerisinde araştırılmış ve analiz edilmiştir. Balat semti için kent kimliğini oluşturan bileşenler başlığı altında incelenen; yapay çevre kimlik bileşenleri üzerinde duran bu çalışma; Kevin Lynch’in de çalışmaları kapsamında analiz edilerek geliştirilmeye açık bir tasarım önerisi sunmaktadır. 4 1.3 Tezin Yöntemi Bu çalışmada öncelikle; kent kimliği- kent imgesi ve çevresel algı kavramları arasında nasıl bir etkileşim olduğu incelenmektedir. Bu doğrultuda; kent aydınlatmasının gece kent kimliğinin algılanması açısından nasıl bir etkisi olduğu da ikinci araştırma sorusu olarak araştırılmaktadır. Bu sorgular kapsamında çalışmada; kentsel aydınlatmanın; kent kimliğini vurgulaması ve kentin görselliğini etkileyici ve akılda kalıcı şekilde ortaya koyduğu incelenmektedir. Bilimsel araştırma yöntemlerinden seçilen örnek alan incelemesi ile; sahadan ve kent haritası üzerinden yapılan analizler, literatür taraması, fotoğraflama ve sentezler ile yorumlanarak alan için aydınlatma tasarım önerisi geliştirilmiştir. Kent aydınlatması, aydınlatma master plan kavramları ve kentsel aydınlatma uygulamaları, kent aydınlatması tasarım ilkeleri hakkındaki kılavuz ve standartların incelenmesini kapsayan literatür taraması yapılmıştır. Ayrıca çalışma alanı olarak belirlenen İstanbul Balat Semti’nin geçirdiği tarihsel süreçler hakkında da literatür taraması yapılmış ve bölge hakkında kaynak olarak pervitich, alman mavileri ve güncel haritaları incelenmiştir. Fatih Belediyesi Coğrafi Bilgi Sistemi üzerinde analizler yapılmıştır. Plan yaklaşım kriterleri belirlendikten sonra seçilen bölge yerinde analiz edilmiştir. Gözlem (görsel malzeme toplama ve yorumlama), fotoğraflama, kentsel bilgi değerlendirme, harita okuma, analiz ve sentez ve daha önce konuyla alakalı yapılan çalışmalar çalışmada yönlendirici olmuştur. Son olarak edinilen veriler kapsamında Balat için bir senaryo oluşturulup aydınlatma tasarımı önerisi geliştirilmiştir. Tez çalışmasında, Balat Semti’nde karanlıkta kaybolan kimlik değerine sahip alanlar, kent imgesini oluşturan değerler kentsel aydınlatma ilkeleri doğrultusunda mevcut durum problemleri gözlemlenmiş ve öneriler geliştirilmiştir. Kentsel kimliği ve kent imgesini oluşturan bileşenler Kevin Lynch’in çalışmalarına dayandırılarak, yapıların tarihi eser niteliğine göre silüet etkisine, uzak-yakın mesafe algılanma ve yaklaşım doğrultularına göre belirlenmiştir. Bu bağlamda fotoğraflama tekniği ile mevcut durum belgelenmiştir. Balat silueti için aydınlatma tasarımı ile bir kimlik oluşturmak ve İstanbul gece kimliğine kazandırılması istenmiştir. 5 Önerilen aydınlatma tasarımı için bölge içinde yerinde inceleme yapılarak harita üzerinden bir güzergâh oluşturulmuş ve bunun sonucunda mevcut durum üzerinden yeni öneriler tasarlanmıştır. Aydınlatma tasarımı için Adobe Photoshop Cs6 programından tasarımlar yapılmıştır. Tüm bu çalışmalar literatür ile bir araya getirilmiş ve analizlerle birlikte sentezlenerek, kent aydınlatmasının kent kimliğine etkisi değerlendirilmiştir. Kent açısından gelişmeye açık ve başlangıç niteliğinde olan kavramsal çerçevede bir kent aydınlatması tasarımı önerilmiştir. Bu bağlamda tezin strüktürü Şekil-1’de gösterilmektedir. 6 Ş ek il 1 -T ez in s tr ü kt ü rü . 7 2. KENT KİMLİĞİ VE KENT AYDINLATMASI Mimari yapılar, kentsel ögeler, doğal peyzaj ögeleri, yaya alanları veya su ögeleri; kent kimliğini ortaya çıkarmakta, kent belleğinin oluşmasında kenti çekici kılmakta önemli ögelerdir. Kente gece kimliği kazandırmak için dengeli bir aydınlatma uygulanması gerekmektedir. Bu denge işlevsel aydınlatma ve mimari aydınlatmayı beraber çözerek sağlanabilmektedir. Çevrenin aydınlık düzeyine göre yol aydınlatması ve yol kenarındaki herhangi bir eser aydınlatması birbirinden ayrılmadan bir bütün şeklinde çözülmelidir. Her kentin kendine özgü kimliği vardır ve özellikle tarihi kentlerde kentin kimliğini ortaya çıkarmak için çeşitli eserlerin aydınlatılması gerekmektedir. Işık görme duyumuzu oluşturarak etrafımızı görsel olarak algılamamızı sağlayan önemli bir uyarandır. Doğru planlanmış bir aydınlatma tasarımı ile gündüz saatleri dışında da çevresel algılama mümkündür. Mekân kimliğini algılamada görme duyumuzun rolü oldukça büyüktür. Aydınlatma; var olan kimliği güçlendirmede etkili bir tasarım aracıdır. Aydınlatmanın karakteri; ışığın doğrultusu ve şiddetine bağlı olarak mekânsal kimliği ortaya çıkartabiliriz. Mimari bir özellik, aydınlatma ile ortaya çıkabilmekte ya da kötü bir aydınlatma tasarımıyla yapı kimliğini yitirebilmektedir. Kentlerin büyümesiyle birlikte geceleri güvenlik ve emniyet problemi başlamış olup 17. Yüzyılın sonu ve 18. Yüzyıl başlarında gaz tüketiminin başlamasıyla kentler aydınlatılmaya başlamıştır. Başlangıçta belli alanların aydınlatılmasıyla parçacıl bir özellik gösteren kent aydınlatma çalışmaları, teknolojinin gelişmesiyle birlikte kent geneline yayılan ve kent yaşamının sürekliliğinin sağlanmasını amaçlayan bir uygulamaya dönüşmüştür. Kentlerde teknolojinin hızla gelişmesi ve plansız nüfus artışı ile birlikte ekonomik ve çevresel sürdürülebilirlik açısından çeşitli teknik, sosyal, ekonomik ve organizasyonel problemler ortaya çıkmaktadır. Bu sorunlara çözüm bulmak amacıyla teknolojinin de getirdiği imkanlar dahilinde akıllı şehir kavramı ortaya çıkmıştır. Akıllı şehirler temel olarak veri toplayarak çeşitli elektronik yöntemler ve sensörler kullanan kentsel alanlar olarak tanımlanmakta olup bireyler için sürdürülebilir, ferah ve kapsayıcı bir gelecek sağlamak için fiziksel ve dijital sistemler ile toplumun etkin entegrasyonunu ifade eden bir terimdir. Akıllı aydınlatma uygulamaları ise cadde, sokak, park ve meydan aydınlatmalarında uygun armatüre entegre edilen kontrol mekanizmaları ile kentlerde kullanılmaya başlamıştır. Bu bağlamda uzaktan kontrol edilebilir kent aydınlatmaları oluşturulmaktadır 8 2.1 Kent Kimliği – Kent İmgesi – Çevresel Algı Kent kimliği, bir kenti onu diğer kentlerden ayıran kendine özgü olma durumunu ifade etmekte olup kültür birikimini ifade eden bir kavramdır. Kentin tarih boyunca değişkenlik gösteren sosyal yapısı, kentin fiziksel formunu da etkilemiştir. Coğrafi özellikler, mimari yapı ve sosyal yaşam tarzları kentin kimliğini tamamlayan bileşenlerdir. Çöl, kent kimliğini; “kent imajını etkileyen, her kentte farklı ölçek ve yorumlarla kendine özgü nitelikler taşıyan; fiziksel, kültürel, sosyo-ekonomik, tarihsel ve biçimsel faktörlerle şekillenen; kentliler ve onların yaşam biçiminin oluşturduğu; sürekli gelişen ve sürdürülebilir kent kavramını yaşatan, geçmişten geleceğe uzanan büyük bir sürecin ortaya çıkarttığı anlam yüklü bütünlük” olarak tanımlamaktadır (Çöl, Ş. 1998). Kent kimliği, en genel tanımıyla, bir kenti diğer kentlerden ayıran, farklı kılan niteliklerin ve kente özgü ögelerin toplamı olarak adlandırılabilir. Bu farklılıklar, doğal çevre koşullarından ve tarihsel gelişme süreci içinde kazanılmış olan sosyo-ekonomik ve kültürel çevre koşullarından kaynaklanmaktadır (Yaylalı, F. 2012). Özellikle iyi korunmuş tarihi kentler sahip olduğu eserlerle kendine özgü özellikleri daha iyi vurgulamaktadır. Sürekli değişen ve gelişen kent kimliği kavramı geçmişten günümüze ve geleceğe kentlilerin yaşam biçimi hakkında yön verebilecek bir kavramdır. Bununla birlikte kent kimliği kavramı bulunulan zaman ve mekan koşulları içerisinde ele alınmaktadır. Tekeli, kentin kimliğinin sadece mimari yapılarda ve doğal çevresinin özelliklerinde aranmaması gerektiğini bu özelliklerin ancak içinde geçirilen yaşam deneyimiyle tamamlandığını vurgulamaktadır (Tekeli, 1990). Kent kimliği tarihi süreç boyunca sosyokültürel yaşam içerisinde oluşan farklılaşmalardan etkilenerek oluşmaktadır. Şekil 2’de Deniz’in (2004) literatür araştırması sonucunda oluşturduğu kentsel kimlik bileşenleri sınıflandırılmış olup; kent kimliğini sadece doğal çevre özelliklerinin ve mimari değerlerin oluşturmadığı anlaşılmaktadır (Deniz, K. 2004). Bu bağlamda kentin tarihsel süreç içerisinde geçirmiş olduğu her olay aynı zamanda kente kendine has değerler katmaktadır. Kente ait doğal çevre, yapay çevre, sosyo-kültürel ve sosyo-ekonomik özellikler kente kimlik kazandıran bileşenler olup yapay çevre kimlik bileşenleri diğer bileşenlerden etkilenmektedir. 9 Şekil 2- Kentsel Kimlik Bileşenleri. (Deniz, K. 2004) Doğan’a göre kent kimliği türlerinin ve belirleyicilerinin keskin ve net sınırları olmamakla birlikte kentsel kimlik türleri ya da belirleyicilerinin kenti etkilediği alanlar; birbiri arasına geçer, birbirlerinden etkilenir ve bu durumun görüldüğü alanlar kent kimliğine dair zengin verilerin çekilebileceği alanlardır (Doğan, H. 2019). Örneğin; denize kıyısı olan bir kent bu doğal çevre kimliği ile kentin sosyo-kültürel ve sosyo-ekonomik yapısını etkilerken aynı zamanda yapay çevre kimliğini de etkilemektedir. Kent sakinlerinin ekonomik ve kültürel durumuna göre ya da denize kıyı olan bir yere ait olan yapılaşma koşullarına göre yapay çevre şekillenmektedir. Her kentte özgü fiziksel, kültürel, sosyoekonomik, tarihi faktörler kentsel kimliği ayırt edici özellikte belirleyerek, kentin imgelenebilirliğini etkilemektedir. Kent imgesi, kentsel kimliğin gelişmesiyle ortaya çıkan, kent kullanıcılarının ve ziyaretçilerin zihninde mekanın anlamını oluşturan, görünür olma biçimidir. Kevin Lynch kentsel imgeyi oluşturan maddeleri 5 başlık altında incelemektedir. Lynch’in (1960) çalışmasında; kentin akılda kalıcılığını oluşturan ögelerin yapay çevre kimlik elemanlarından oluştuğu anlaşılmaktadır. Kevin Lynch 1960 yılında yayınladığı “Kent İmgesi” kitabında, kentin okunabilirlik açısından zihinsel haritalar kavramını ve kentsel mekân algısının oluşumunu doğrudan etkileyen beş ana bileşenin 10 varlığını vurgulamaktadır. (bknz. Şekil 3). Bunlar; Yollar, kenarlar/sınırlar, bölgeler, düğüm/odak noktaları ve işaret öğeleri olarak incelenmektedir. Dolayısıyla Lynch (1960) çalışmasında kent kimliğinin oluşmasında ve kent imgesinin tanınmasında bu beş maddenin etkili olduğunu vurgulamaktadır. Dolayısıyla Lynch’in kentsel imgeyi oluşturan beş maddesinin kent kimliği için oldukça önemli olduğu anlaşılmaktadır. Şekil 3- Kent İmgesi Bileşenleri. (Lynch, Kevin. 1960. Kent İmgesi) Lynch (1960) kentsel imgeyi kent yaşantısının kişilerde bıraktığı duyusal ve düşünsel izler ve bu izlerin de kent kimliğinin tanınmasındaki en önemli adımı olarak tanımlamaktadır (Lynch, 1960). Tokmak; kent kimliğinin tanınmasında en önemli etkinin kentsel imge yani kent yaşantısının kişilerde bıraktığı duyusal ve düşünsel izler olduğunu ve kenti oluşturan her bileşenin bu izlerde bir yerinin olduğunu vurgulamaktadır (Tokmak, 2015). Bu bağlamda Topçu (2004) kentsel imgeyi kentin görülmesiyle elde edilen zihinsel bir süre olarak tanımlarken; kent kimliği için kentin kişilere gösterdiği sosyal, kültürel ve mekânsal öykü tanımını kullanmaktadır (Topçu, K. 2004). Can’a göre (1999) çevre ve insan arasındaki karşılıklı ilişkinin sonucunda imge ortaya çıkmakta ve çevrenin sunduklarını insan filtrelerden geçirerek algılamaktadır. Bu imgelendirme zihinde bir şekillendirme olgusu olup kent imgesi ise gözlemci üzerinde türlü izlenim bırakılmasıdır (Can, N. 1999). 11 “Kent İmgesi” nden sonra Lynch'in çalışmaları özellikle anlamı tanımlar. Kentin anlamının zamanla oluşan (tarih), sosyal ve mekansal davranış açısından gözlemcilerin algısıyla ve planıyla ilgili olduğunu açıklamaktadır. Lynch’e göre anlam, insanlar tarafından okunabilirlik seviyesi, deneyim ve mekan duygularıyla geliştirilir; kent öğelerinin anlamının gelişimi, erişilebilirlik, çeşitlilik ve konfor gibi içlerinde yerleşik olan faktörlerden etkilenmektedir. Bu bağlamda Lynch (1990) kent kimliği için belirli alanların net bir algısal kimliğe sahip olması gerektiğini söylemekte ve algının nesnel olarak temelinin kimlik olduğunu, kimliğin bölgeye akılda kalıcı, canlı, dikkat çekici ve diğerlerinden farklı özellik katması gerektiğini vurgulamaktadır. Bu kavramlar çevrenin algısal kalitesini belirlemektedir. Çevresel algı üzerine yapılan araştırmaların amacı kentsel alanların tasarlanma şeklini değiştirmektir (Lynch, 1990). Bu tasarlama sürecine kentlerde yaşayan algıları ve bölgeleri nasıl anlamlandırdıkları da dahil edilmelidir. Lynch’in mekâna kattığı anlamları kentsel kimlik ile ilişkilendirirsek; kentsel kimliğin, kentsel imgelerden ve kent mekânı içerisinde uzun bir süreçte oluşan tarihi yapısından oluştuğunu görürüz (Yaylalı, F. 2012). Geceleri kaybolan kent görüntüsü içinde; kimlik oluşturan yapıların kentsel aydınlatma ilkeleri ile aydınlatılması bu yapıların gündüz göründüğünden daha güçlü bir kimlik ile algılanmasını sağlayabilir. Kentsel aydınlatma kişinin zihin haritasını belirleyebilir. Aydınlatma sayesinde gece çevresel yaşamın düzenlemesi ile birlikte yapıların tanıtılması mümkün olup bu tasarım kentin oluşumuna katkı sunar ve kente çok farklı geri dönüşler, kazanımlar sağlar. Özellikle tarihi eserlerin aydınlatılması çevreyi algılanır kılarken, kentin kalkınmasında önemli bir rol oynar. Kent yerleşiminin sağlıklı bir şekilde olmasını ve kent imgesini sağlayan en önemli faktörlerden biri okunaklılıktır. Görünümü belirli bir açıklıkta olan, bölümleri kolaylıkla tanınan, anlaşılır bir kalıba oturtulabilen kent; mahalleleri, simgeleri ya da yolları kolaylıkla tanınabilen, ayrıntılı bir kalıbın içine kolayca kümelendirilebilen bir mekân anlamına gelmektedir (Uçkaç, L. 2006). Bir kentin özgünlüğünü, diğer kentlerden farklılığını yani o kentin kimliğini ortaya koyan en önemli olgulardan birini kent simgeleri oluşturmaktadır. Yapılış amaçları ve tarihleri farklılık gösterse de kent simgeleri bazen, kentin tanınırlığının dahi üzerine çıkarak dünya çapında bilinirlik sağlamakta ve ilgi çeker hale gelmektedir. Bu simgeler bazen bir mimari bir eser veya yapı, bazen bölgenin kültürünü yansıtan bir gelenek şeklinde işlevsellik kazanarak, farklı kültürlerden insanları o kente çekmekte ve kent kimliğini yönlendirmektedir (Bulut, C. 2020). 12 Çevresel algılama çevrenin duyular ile hissedilmesi ve insanın çevreden gelen uyarıcıları ve bilgileri almasıyla oluşan algılama olayı olup görsel, işitsel, dokunsal ve kokusal algılama yolları ile gerçekleşmektedir. Işık uyaranı görsel algılamaya dayalı bir olgudur. Bu doğrultuda aydınlatma tasarımları görsel algılamayı etkileyerek geceleri de aydınlatma ile vurgulanan kimlik ögeleri bireylerde imge oluşturmaktadır. Şekil 4- Kent Kimliği- Kent İmgesi ve Kent Aydınlatma kavramları arasındaki etkileşim. Şekil 4 ‘de kent kimliği, kent imgesi ve kentsel aydınlatma kavramlarının arasındaki etkileşim gösterilmektedir. Anlaşıldığı gibi kentsel aydınlatmayı oluşturan işlevsel ve mimari aydınlatma kentsel kimliği oluşturan ögeleri doğrudan etkilemektedir. Düzenli ve planlı bir şekilde uygulanan kentsel aydınlatmalar ile kentin doğal ve yapay çevre özelliklerinin yanında sosyo-kültürel ve sosyo-ekonomik özellikleri de etkilenmektedir. Doğru bir kentsel aydınlatma; kentin kültürel özelliklerini vurgularken bu sayede çevreyi de geceleri yaşayan bir kent haline getirip ekonomik olarak canlılık kazandıracaktır. 13 Çevrede aydınlatma sayesinde belli düzenler oluşturarak bir kimlik algısı sağlamak ve güçlü bir kimliğe sahip çevreyi korumak, yeni bir boyut kazandırmak mümkündür. O nedenle kimlik değeri yüksek tarihi çevrelerin, sokakların aydınlatılması da yapı aydınlatması kadar önemlidir. 2.2 Kent Aydınlatmasının Tanımı ve Önemi Teknolojinin ilerlemesi ile birlikte aydınlatma elemanları çeşitliliği artmış olup farklı özelliklere sahip ışık kaynakları, teknik ve estetik yönden farklı kentsel aydınlatma konseptlerine uygulanabilecek duruma gelmiştir. Böylece kent kullanıcılarının yaşam standartlarının değişmesi, kentlerin büyümesi ve teknolojik aydınlatma tekniklerinin gelişmesiyle beraber “kent aydınlatma” kavramı ortaya çıkmıştır (Bostancı, H. S., Aydın Türk, Y., Kavraz M. 2010). Görsel algılamamız için gerekli temel etkenlerden birisi ışık olmasının yanında kent aydınlatmasının temel amaçlarının en başında ise kentin gece de yeterli düzeyde algılanabilmesi ve güvenli bir kent ortamı sağlanabilmesi yer almaktadır. Belirli bir plan ve program çerçevesinde yapılması gereken kent aydınlatması geceleri kent kullanımını kolaylaştırarak etkin bir kullanım sunarken kent kimliğini de ortaya çıkarır. (Sözen, Ş. M. 2005). Küreselleşen dünyada, birbiriyle rekabet eden şehirlerin turizm potansiyelini arttırmak için yarıştığı bu dönemde programsız ve kentsel öğelerinin bütünsel kurgudan bağımsız ayrı ayrı aydınlatıldığı bir kent, kentin değerini, kimliğini ve kalitesini yükseltmek yerine yok etmeye sebep olabilir. Bunun yanında çevresel etkileri ile doğal hayatı olumsuz yönde etkilerken yüksek enerji maliyeti ile ekonomi üzerinde yük oluşturur. Ancak senaryo dahilinde geliştirilen planlı, programlı ve bütüncül bir çalışma ile kentsel aydınlatma amacına ulaşabilmektedir. Kentsel aydınlatma hem kent kullanıcıları hem de ziyaretçiler için oldukça önemli bir uygulamadır. Corten (2001) çalışmasında; kentsel mekânlar için kentsel aydınlatmanın birçok yönden vazgeçilmez olmasının yanında kentsel yaşam kalitesini arttırmanın en önemli araçlardan biri olduğunu açıklamış ve kentsel mekânların iyileştirilmesi için etkili bir planlama öğesi olduğunu belirtmiştir. Bu doğrultuda kentsel mekânların iyileştirme amaçlarını 4 başlık altında toplamıştır. Bunlar; 14  Mekânsal belleği/kentsel belleği korumak (Memory of the Place),  Alanın anlaşılabilirliğini arttırmak (Clarity of the Area),  Mekâna değer katmak,  Sıcak bir kentsel mekân, atmosfer oluşturmak, sosyal etkileşim ortamı sağlamak, sosyal paylaşımları kuvvetlendirebilecek mekânlar yaratmak olarak tanımlamıştır. Kentsel aydınlatma kenti yaşanır ve algılanır kılarken kentin var olan kimliğini yansıtır ve gece de kullanıcılara güvenli, anlamlı ve sosyal etkileşimi yüksek bir ortam sunar. Kentsel aydınlatmanın temel amaçlarını; kent kullanıcılarına emniyet ve güvenlik hissini sağlamak, çevreyi anlaşılabilir kılmak, kent kimliği vurgulamak, kenti keşfetmeye olanak sağlamak ve kenti güzelleştirmek olarak sıralayabiliriz. Kentsel yaşamda insanların eylemlerini gerçekleştirebilmeleri için doğal ya da yapay aydınlatmaya ihtiyaçları vardır. Günışığının olmadığı zaman dilimlerinde yapay ışıktan yararlanılır ve kent gece de algılanabilir duruma gelir. Geceleri kentin nasıl bir tema ile aydınlatılacağı, kente bu yolla nasıl bir kimlik vurgusu yapılacağı kentsel aydınlatma master planı ile mümkündür. Bu doğrultuda kentsel değerlerin belirlenmesi ve aydınlatılması konuları; tarihi ve anıtsal yapılar, sanatsal ögeler, yeşil alanlar, su ögeleri ve uzak ya da yakın tarihte önemli olayların yaşandığı yollar, meydanlar, köprüler vb. olarak sıralanabilir. Kentsel değerlerin aydınlatılması ile emniyetli ve güvenli bir kent ortamı oluştururken kente kimlik kazandıran yapılar vurgulanır ve kente özgü daha çekici ve estetik bir silüet kazandırılabilir. Bu bağlamda kent aydınlatmasını iki başlık altında incelenebilir; işlevsel aydınlatma ve mimari aydınlatma; işlevsel aydınlatma; kent yaşamının gece de işlevselliğini koruyarak yaşamın devam edebilmesi olarak, mimari aydınlatma ise tarihi ve mimari açıdan değeri olan ve kente kimlik katan yapıların aydınlatılması olarak tanımlayabiliriz. Bu bağlamda kent aydınlatması iki başlık altında incelenebilir; işlevsel aydınlatma ve mimari aydınlatma; işlevsel aydınlatma; kent yaşamının gece de işlevselliğini koruyarak yaşamın devam edebilmesi, mimari aydınlatma ise tarihi ve mimari açıdan değeri olan ve kente kimlik katan yapıların aydınlatılması olarak tanımlanabilir. Bunların yanı sıra kent aydınlatmasını oluşturan işlevsel aydınlatma ve mimari aydınlatma kavramlarının tanımı ele alınarak incelenecektir. 15 Şekil 5- Lyon, hem mimari hem de işlevsel aydınlatma örneği. (Kaynak: URL-1) Kent içerisinde birçok farklı işlevde farklı biçimlerde yapılar bulunmakta olup bu ögelerin her birinin ayrı olarak aydınlatılması sağlıklı bir aydınlatma planı demek değildir. Böyle bir aydınlatma ışık kirliliğine yol açarak hem kent silüeti açısından hem de maliyet açısından olumsuz bir durum oluşturmaktadır. Kente özgü mimari öğelerin belirlenmesi, analiz edilmesi ve bunların sonucunda doğru bir senaryo ile aydınlatılması benimsenmelidir. Kent kimliğinin oluşmasına katkı sağlayan yapı ve diğer kentsel değerlerin aydınlatılmasında kullanılacak kriterler kavramsal olarak bu bölümde analiz edilecektir. Şekil 6’da kent aydınlatma konuları gösterilmektedir. http://www.signify.com/global/lighting-academy/browser/event/lyon-festival 16 Şekil 6- Kent Aydınlatma Konuları. (Kaynak: Kentsel Mimari Aydınlatmalarda Yaşayan Etki Ve Enerji Kullanımı, Şerefhanoğlu, M. S., Bostancı, T. B. 2019) 17 2.2.1 İşlevsel Aydınlatma İşlevsel aydınlatmada amaç kent yaşamının gece de devam ettirilebilmesi için emniyetin sağlanarak insanlara güvenli bir kent yaşantısı sunmaktır. Kentin görünürlüğünde ve kentin kullanımında etkin rol oynayan çeşitli özelliklere göre ayrılan yollar işlevsel aydınlatmanın başında gelmekte olup kavşaklar ve meydanlarla birlikte kent planında ulaşım ağını oluşturur. Bu ögelerin işlevsel aydınlatma aracılığıyla gece de görünür kılınması kent kullanıcıları için kentsel mekânları emniyet ve güven duygusu içerisinde kullanabilmeleri adına önemlidir. Bu doğrultuda güvenlik ve emniyetin sağlanabilmesi için; yollar, meydanlar, tüneller, duraklar, otoparklar, iskele, tren istasyonları, hava limanları gibi yaya ve araçların kullandığı mekânlar ve ayrıca yine kentlerdeki herkesin ortak olarak kullandığı parklar, yeşil alanlar ve rekreasyonel alanlar özellikle aydınlatılması gereken kentsel mekânlardır. Şekil 7- İşlevsel Aydınlatma örnek görüntü. (Kaynak: Philips Outdoor Lighting, 2014) 18 Kent içinde farklı amaçlarla kullanılan yolların kentin okunabilirliği açısından; yaya veya çeşitli araç kullanım yönünden, kapasitesi ve genişlikleri gibi özellikleriyle ve kenarlarında kent kimliği açısından mimari veya tarihi bir yapı bulundurmalarıyla farklılık gösteren yolların farklı aydınlatılması kent için kent güzelleştirme aydınlatmalarında etkin rol oynar (Sözen, Ş. M. 2005). Yollar üzerinde kenti simgeleyen kent merkezlerine girişleri belirleyen kapıların ve ulaşım ağında kent için oldukça önemli olan düğüm noktalarını oluşturan kavşakların ve meydanların özelliklerine ve önemlerine göre aydınlatılması belli yüksek noktalardan kentin okunmasını sağlar. Kentsel simgelerle beraber planlı şekilde yapılan bu aydınlatma tasarımları yol-kavșak-meydan ilişkilerini gece ortaya çıkarmak için önem taşır. Bu başlık altında kalan öğelerin aydınlatılması ile kullanıcıların buradaki eylemlerini en kısa sürede güvenli ve konforlu bir şekilde yerine getirmesi amaçlanmaktadır. 2.2.1.1 Yol Aydınlatması Kentsel Aydınlatma çalışılmaları yapılırken yol aydınlatmaları için alınan kararlar kent için oldukça önemlidir. Yol aydınlatma elemanları, otoyollar, çevre yolları, geniş caddeler, tali yollar, yerel yollar gibi konuları ve yollarda kullanılan aydınlatma elemanlarını kapsar. Yol emniyetini etkileyen faktörler göz önünde bulundurulduğunda aydınlatmanın teknik özellikleri ve yerleştirilmesi gibi kararlar öne çıkmaktadır. Yol aydınlatmalarından beklenilen gece de emniyetli ve konforlu görüş olanakları oluşturarak rahatlıkla kullanılabilen alanlar sağlamaktır. CIE 1995 yılında teknik bir rapor yayınlamıştır ve bu rapora göre yollar kullanım amaçlarına, kullanıcıların, trafik yoğunluğuna, karmaşıklığına, ayrımına ve trafik ışıkları gibi kontrol elemanlarının durumuna göre M1’den M5’e kadar sınıflandırılmaktadır. (CIE, 1995). Farklı yol tipleri için aydınlatma sınıfları Tablo’1 de gösterilmiştir. 19 Tablo 1- Farklı yol tipleri için aydınlatma sınıfları. (CIE, 1995) YOLUN TANIMI AYDINLATMA SINIFI Bölünmüş yollar, ekspres yollar, otoyollar (otoyola giriş ve çıkışlar, bağlantı yolları, kavşaklar, ücret toplama alanları) Trafik yoğunluğu ve yolun karmaşıklık düzeyi (NOT1); Yüksek ……………………………………… Orta …………………………………………. Düşük ……………………………………….. M1 M2 M3 Devlet yolu ve il yolları (tek yönlü veya iki yönlü; kavşaklar ve bağlantı noktaları ile şehir geçişleri ve çevre yolları dahil) Trafik kontrolü (NOT2) ve yol kullanıcılarının (NOT3) tiplerine göre ayrımı (NOT4); Zayıf……………………………………………. İyi………………………………………………. M1 M2 Şehir içi ana güzergahlar (bulvarlar ve caddeler), ring yolları, dağıtıcı yollar Trafik kontrolü (NOT2) ve yol kullanıcılarının (NOT3) tiplerine göre ayrımı (NOT4); Zayıf……………………………………………. İyi………………………………………………. M2 M3 Şehir içi ana güzergahlar (yerleşim alanlarına giriş çıkışın yapıldığı ana yollar ve bağlantı yolları) Trafik kontrolü (NOT2) ve yol kullanıcılarının (NOT3) tiplerine göre ayrımı (NOT4); Zayıf……………………………………………. İyi………………………………………………. M4 M5 Not 1. Karmaşıklık; Yolun geometrik yapısını, trafik hareketlerini ve görsel çevreyi içerir. Göz önünde bulundurulması gereken faktörler; şerit sayısı, yolun eğimi, trafik ışık ve işaretleri. Not 2. Trafik kontrolü; Yatay ve düşey işaretlemeler ve sinyalizasyon ile trafik mevzuatının varlığı anlamında kullanılmıştır. Bunların olmadığı yerlerde trafik kontrolü zayıf olarak adlandırılır. Not 3. Kullanıcılar; Motorlu araçlar (kamyon, otobüs, otomobil vb.), bisiklet, yavaş araçlar ve yayalar. Not 4. Ayrım; Tahsisli yol (Her bir trafik cinsinin kullanacağı şeridin kesin olarak ayrıldığı yerler, örneğin otobüs yolu, bisiklet yolu vb.) (Onaylıgil, S. 2001) 20 Bu yol sınıflarında sağlanması gereken aydınlatma kriterlerinin değerleri de Tablo 2’de verilmektedir. (CIE, 1995). Tablo 2- Farklı Aydınlatma sınıflarına uygulanacak Yol Aydınlatması Kriterleri. (CIE, 1995) Aydınlatma sınıfı Ortalama parıltı (cd/m² ) Uo Ul TI (%) M1 2.0 0.4 0.7 10 M2 1.5 0.4 0.7 10 M3 1.0 0.4 0.5 10 M4 0.75 0.4 - 15 M5 0.5 0.4 - 15 Uo: Ortalama Düzgünlük: Yolun sağ kenarından yol genişliğinin 1/4 mesafesinde bulunan bir gözlemciye göre kısmi alanların minimum parıltısının yolun ortalama parıltısına oranıdır. (Uo = Lmin / Lort ) UI: Boyuna Düzgünlük: Her yol şeridinin orta çizgisi üzerinde bulunan gözlemci noktasına göre, bu orta çizgi boyunca uzanan kısmi alanlardaki minimum parıltının maksimum parıltıya oranıdır. (UI= Lmin / Lmax ) TI: Bağıl Eşik Artışı: Fizyolojik kamaşmanın neden olduğu görülebilirlik azalmasının ölçüsüdür. Kamaşma koşullarındaki parıltı eşiği △LK ile kamaşma olmadığındaki DLe eşik farkının D Le’ye oranı olarak ifade edilir. ( TI = ( △LK - △Le) / △Le ) Tablo 3- Yaya alanlarında farklı yol tipleri için aydınlık düzeyleri. (CIE, 1995) Yolun Tanımı Ortalama Aydınlık Düzeyi (lux) Sosyo-ekonomik ve kültürel önemi yüksek olan kalabalık yaya yolları 20.0 Kalabalık yaya veya bisiklet yolları 10.0 Orta kalabalık yaya veya bisiklet yolları 7.5 Tenha yaya veya bisiklet yolları 5.0 Doğal çevrenin, tarihi ve kültürel yapının korunması gereken alanlardaki tenha yaya veya bisiklet yolları 3.0 Doğal çevrenin, tarihi ve kültürel yapının korunması gereken alanlardaki çok tenha yaya veya bisiklet yolları 1.5 21 Yine aynı teknik rapora göre yaya alanlarında farklı yol tiplerine göre kullanılması gereken minimum aydınlık düzeyleri Tablo 3’de gösterilmektedir (CIE, 1995). Yol aydınlatmasında çevresel aydınlık seviyesinin dikkate alınması gerekmektedir. Örneğin çevresi karanlık olan yolun aydınlık düzeyi biraz düşük olmalıdır. Aşırı aydınlatma ve yanlış aydınlatma elemanı kullanımı kullanıcılarda kamaşmaya sebep olup kazalara yol açabilmektedir. Yol aydınlatmalarında kamaşmadan kaçınmak gerekmektedir.. Aydınlatma elemanları; teknik açıdan hesaplamalar yapılarak yol türüne, genişliğine, şerit sayısına ve gidiş yönlerine göre ve kullanım giderleri, ilk yapım giderleri, bakım kolaylığı, yol kullanıcıları gibi etkenler de göz önüne alınarak seçilmelidir. Yol aydınlatması için özellikle standartlara uyulması, yolun tüm noktalarının eşit düzeyde algılanması, parıltının eşit düzeyde ve düzgün olması ve kamaşmaya neden olacak durumların ortadan kaldırılması gerekmektedir. Yol aydınlatma elemanlarının estetik özellikleri, teknik özellikleri kadar olmasa da üzerinde durulması gereken bir konudur. Son yıllarda kentlerin turizm faaliyetlerinin artması ve büyük kentlerde trafik akışının yoğun olması sebebiyle özellikle kent içi yollarda kullanılan aydınlatma elemanları kent kimliği ve algısı açısından estetik yönden de düşünülmeli ve ele alınmalıdır. Hareket eden aracın sürücüsünün yeterli bir görüş alanı olması gerekmektedir böylelikle uygun bir hızda güvenli bir şekilde yoluna devam edebilir. Kent dengeli bir şekilde aydınlatılarak zorunlu aydınlatma ve kentsel aydınlatma iç içe çözülmelidir. Yolu aydınlatan bir eleman, bir tarihi eserin aydınlatılmasına da katkıda bulunabilir ancak aydınlık, karanlık oranları çevrenin parıltı derecesine göre kurgulanmalıdır. Her çevrenin ve eserin özellikleri ayrı olduğundan aydınlatma tasarımı için her defasında mimari ve mühendislik açısından birden fazla bilinmeyenli denklemlerin çözümü yapılmalıdır (Şahin, A. 2011). 22 Yol aydınlatması ve yaya/yerleşim bölgesi aydınlatması ihtiyaçlarının karşılaştırılması Tablo 4’de verilmiştir (Onaygil, S. 2016). Tablo 4- Yol aydınlatması ve yaya/yerleşim bölgesi aydınlatması ihtiyaçlarının karşılaştırılması. (Onaygil, S. 2016) Yol aydınlatması ilgi noktası:  Sürücü ihtiyaçları  Sürücünün çevre görüşü Yaya/yerleşim aydınlatması İlgi noktası:  Sürücü görüşü  Yaya görüşü Enerji verimliliği kapsamında yoğun olarak yürütülen çalışmalar arasında, kolay uygulanabilir ve izlenebilir olması açısından yol ve sokak aydınlatmalarında yeni teknoloji LED’li armatürlerin kullanılması konusu sürekli gündemdedir. Bu uygulamalar, büyük enerji tasarruflarının sağlanabileceği iddia edilerek, hükümetlerin enerji verimliliği stratejileri içinde de yer almaktadır. Yol aydınlatması otomasyon sistemlerinde geliştirilen kontrol stratejileri ve senaryolar incelendiğinde üç yaklaşım görülmektedir. Bunlar; Zaman ayarlı loşlaştırma, trafik yoğunluğuna bağlı loşlaştırma, meteorolojik koşullara bağlı loşlaştırma olarak sıralanmaktadır (Onaygil, S. 2016). Örneğin; trafik yoğunluğu azaldığında araç hızı artar, güvenli duruş mesafesi artar, bu durumda daha yüksek oranda parıltı düzeyine ihtiyaç vardır. Yol aydınlatmasında kullanılacak aydınlatma direkleri ise yolun genişliğine bağlı olarak tek taraflı, çift taraflı veya zikzak desenli olarak tercih edilmektedir. Bu bağlam da tercih edilen aydınlatma direklerinin çevreyle uyumlu olması şehir içinde yapılan çalışmalarda kent estetiği açısından önemlidir. 23 Yol aydınlatma sistemlerinin doğru bir şekilde kullanılması aynı zamanda enerji tasarrufu sağlama imkanıdır. Bu bağlamda özellikle uzaktan yönetim imkanı gibi özellikler, işletme ve bakım maliyetlerini asgari düzeylere indirerek uzun süreli güvenli aydınlatma sağlanmasına sebep olmaktadır. 2.2.1.2 Meydanlar Meydanlar kentsel mekanlar arasında yer almakta olup bir toplanma mekanı ve imaj noktası olarak yerleşim yapısının önemli ögelerinden biridir. Genellikle kent yaşamında insanların belirli bir süre ya da sürekli kullandıkları tarihi, sanatsal, sosyal, kültürel değeri olan bir çevre içerisinde çeşitli etkinliklerin yapılmasını veya ulaşımı sağlayan açık alanlar olarak tanımlanabilir (Arifoğlu, N. 1999). Meydanın uygun olarak aydınlatılması için meydanı oluşturan ögelerin detaylı analizi yapılmalıdır. Meydanın işlevine göre aydınlatma düzeni oluşturulmalı ve meydanı oluşturan kentsel ögelerin işlevi veya mimari özelliklerine göre meydan aydınlatması tasarlanmalıdır. Meydanın insanları toplama fonksiyonu ve giriş- çıkış noktalarının vurgulanması aydınlatma ile sağlanmalıdır. Meydandaki önemli tarihi yapılar, yeşil ve su öğeleri ile heykel gibi sanat öğeleri de aydınlatma tasarım sürecinde planlamaya dahil edilmelidir. Kaliteli kentsel mekanların yaratılmasında bütüncül olarak kentin okunabilirliği düşünülmeli ve aydınlatma tasarımı bu bakış açısıyla ele alınmalıdır. Şekil 8- Meydan aydınlatması örneği. Finlandiya (Kaynak: URL-2) http://www.whitenight.fi/en/case/vuolteentori 24 Verilen meydan aydınlatması örneğinde Şekil 8’de de görüldüğü gibi kentsel bir donatı olan oturma ünitesi aydınlatma ile birlikte düşünülmüş ve vurgulanmıştır. Bunun yanında yürüyüş yollarına insan ölçeğine uygun aydınlatma direkleri ve bollard aydınlatma sistemi uygulanmıştır. Işığın yönlendirmesine dikkat edilerek gökyüzü parıltısından kaçınılmıştır. Tablo 5- Kentsel Bölgelerin işleve göre sağlanması gereken ortalama/maksimum aydınlık düzeyi. (CIE, 1993) Kentsel Bölgeler Aydınlık düzeyi (lux) Ortalama Maksimum Doğal Çevre 0 0 Kent sınırı (kırsal alan) 5 10 Kent çevresi 5- 10 60 Kent merkezi 10-25 150 Meydan 25 - Trafik Yolu 5-10 - Tablo 5’te kent bölgeleri için önerilen ortalama/ maksimum aydınlık düzeyleri verilmiştir. Her kentsel mekan için aydınlatma ihtiyacı değişir, çevrenin ve nesnelerin görünürlüğünün sağlanmasında görsel konfor şartlarının yerine getirilmesi ile kent yaşanabilir hale gelir. Meydanlarda yapılacak aydınlatma düzenlerinde; aydınlatma aygıtının göz seviyesinin üstünde görüş alanının dışında olması ve ölçek olarak meydana uyumlu olması gerekmektedir. İnsanların ilgisini çekecek öğe ya da birbirinden bağımsız noktaları aydınlatmak, düzensiz bir gece planı ortaya koymak yerine aydınlatma master planları oluşturmak ve kentsel meydan, odak ve nirengi noktalarını dengeli bir şekilde aydınlatarak kentin çekici bir gece kimliğine sahip olduğuna işaret eden, kapsamlı gece silüetleri oluşturmayı sağlayacaktır. 25 2.2.1.3 Parklar Parklar gündüz saatlerinde insanların dinlendikleri ve çeşitli aktiviteler için kullandıkları mekanlardır. Geceleri parkların, kent yaşantısına katkıda bulunmaları, kent bütünü içinde görüntüyü etkilemeleri ve iyi bir çevresel nitelik kazandırmaları ayrıca emniyet, güvenlik, kullanılabilirlik gibi değişik amaçlar yönünden aydınlatılması oldukça önemli ve gereklidir (Arifoğlu ve Sözen, 2000). Bu rekreasyon alanlarının yalnızca güvenliğe yönelik aydınlatılması yeterli değildir. Aydınlatma tasarımı bu alanların aynı zamanda dinlendirici, eğlendirici, ilgi çekici mekânlar olmalarını sağlamaya yönelik özellikler taşımalıdır. Genel olarak park aydınlatması tasarımında dikkat edilmesi gereken hususlar şöyledir;  “Park içinde yer alan ve aktivite alanlarında gündüz ve gece arasındaki kullanım yoğunluğu farkı dikkate alınmalı, aydınlatma tasarımı ona göre yapılmalıdır.  Park insanların oturacağı ve dolaşacağı mekanlar incelenmeli ve aydınlatma aygıtlarının özellikle oturma alanlarında gözde kamaşma yaratmayacak şekilde yerleştirilmesine dikkat edilmelidir.  Başarılı bir aydınlatma için, ışık kaynağı gizlenmeli ve ışığın etkisinden istifade edilmelidir.  Aydınlatma aygıtının seçimi ve yerleşimi aydınlatılacak mekana ve amaca uygun olmalıdır.  Parkın mimari özelliklerine aykırı düşmemeli ve kullanıldığı mekanda renge ve atmosfere uygun ışık vermelidir.  Aydınlatma aygıtında kullanılacak lamba seçiminde ekonomik ömrünün uzun olması, ışık rengi, ışık renginin aydınlatılacak kendi objenin rengine etkisi gibi özellikleri dikkate alınmalıdır.  Üst yarı uzaya ışık gönderen ve ışık kirliliğine neden olan küre (globe) gibi ekransız aydınlatma aygıtlarının kullanımından kaçınılmalıdır.  Aydınlatma aygıtı seçiminde dış koşullara (yağmur, toz-kir, Vandalizm) dayanıklılığı göz önünde bulundurulmalıdır” (Arifoğlu ve Sözen, 2000). 26 Şekil 9- Park aydınlatması örneği Avustralya. (Kaynak: URL-3) Parkların aydınlatmasında, çok geniş yelpazeli kullanıcı profiline hizmet etmesinden dolayı güvenliğin öncelikli kabul edilmesi önemlidir. Tüm park alanı dikkate alındığında kör noktaların olmadığı, aydınlık seviyelerinin tüm alanda korunduğu ve suça teşvik eden karanlık alanların olmamasına dikkat edilmelidir. Park alanlarında yeşil alan aydınlatılması için alçak boyutlu bitkiler için boyunu aşmayan alçak karma tipte elemanlar kullanarak aydınlatma yapılmalıdır. Yüksek ağaçlar v.b. için ise yukarıdan değil, gövdelerin rahatlıkla seçilebildiği boyutta elemanlarla aydınlatma yapılarak yaprakların gölgeler yaparak gövdeyi kapatma ve zeminden kopma etkisi ortadan kaldırılabilir. Yürüyüş alanlarında ise mutlaka genel ve homojen bir aydınlatma planlanmalı, bu iş için yüksek direkler ile günışığı beyazı tercih edilmelidir. Hem alan algısı hem de bir güvenlik unsuru olarak aydınlatmadan yararlanılmalıdır (Sirel, Ş. 1996). http://www.ewo.com/projects/public-space/park-ascot 27 Şekil 10- Park içinde yaya yolu aydınlatması örneği Avustralya. (Kaynak: URL-3) Şekil 9 ve 10’da Avustralya’da yer alan Ascot parkı aydınlatması örnek olarak verilmiştir. Yoğun yerleşme alanı içerisinde bulunan parkın aydınlatma hesapları yapılarak, ışık kirliliğine sebep olmadan park içerisindeki farklı kentsel ögelere göre aydınlatma tasarımı gerçekleştirilmiştir. Park içerisinde bulunan yaya yolunun diğer ögelerden daha yüksek aydınlık seviyesinde aydınlatılarak güvenli ve emniyetli yürüyüş alanları oluşturmak amaçlanmıştır. http://www.ewo.com/projects/public-space/park-ascot 28 2.2.2 Mimari Aydınlatma Mimari aydınlatma; kentin imgesinin (imajının) ortaya konması, belleklerde yer etmesi, kimlik ve kişiliğinin sergilenmesi, türlü yönlerden kent kullanımının kolaylaştırılması, sosyal, kültürel, sanatsal ve ticari ilişkilerin sağlanması ve / ya da yaygınlaştırılması, yerli ve yabancı turistler için kentin çekici kılınması, bir başka deyişle geceleri de kentin etkin bir biçimde kullanımının sağlanması gibi amaçlarla, kentte mimari ve sanatsal değerleri olan önemli yapıtların, tarihi kalıntıların, park, bahçe, yaya mekanları gibi alanların, türlü açık hava etkinliklerinin yapıldığı yerlerin aydınlatılmasıdır (Sözen, Ş. M. 2005). Mimari aydınlatma kapsamına giren öğeler kent güzelleştirmede etkin rol oynayan yapılar; tarihi ya da çağdaş çeşitli yapıları kapsayan, mimari biçimlenişleri ve değerleri gibi çeşitli ayırımlar gösteren, kent siluetini ortaya çıkarmakta ve simge niteliği taşımakta olan mimari ögelerdir ve bu yapılar kent analizinde baskın rol oynamaktadırlar. Bu ögelerin gece de görünür kılınmasını sağlamak ve kente kazandırmak mimari aydınlatmanın öncelikli amacıdır. Kent kimliğinin gece devamı hem kullanıcılar hem de ziyaretçiler için kentin anlaşılabilirliğine kolaylık sağlar ve kente anlam kazandırır. Şekil 11- Mimari Aydınlatma örnek görüntü. (Kaynak: Philips Outdoor Lighting, 2014) 29 Her kentin kendine özgü değerleri var olup kimi kentlerin eski çağlara dayanan tarihi dokuları ve kimliği bulunmakta, kimi kentlerin de son çağın yenilikçi teknolojilerini kullanarak ürettikleri farklı tasarımları bulunmaktadır. Bazı kentler ise sahip oldukları ve korudukları doğal güzellikleri ile bilinmektedir. Özellikle tarihi ve korunmuş kentlerde kimlik yansıması çok daha belirgindir ve tarihi kentlerin bir çoğunda kamusal dış mekânlar ile bu mekanlarda yer alan tarihi yapılar yalnızca gündüz değil, doğru ve planlı bir kent aydınlatması ile de gece kent kullanımını sağlayarak o kentin kimliğini ve varlığını yaşayanlara en iyi biçimde aktarabilen ögeler olmuştur. Gelişen teknolojiyle birlikte yapı cephe aydınlatmasında farklı ve orijinal çözümler üretilmektedir. Başarılı yapılmış bir cephe aydınlatması yapıyı güvenilir bir hale getirirken yapının kimliğini öne çıkarabilir. Yapının dış yüzü tamamen aydınlatılıp gündüz görüntüsüne yakın bir görünüş elde edilirken kütle algısı oluşturulabilir. Bunun yanı sıra farklı bir aydınlatma tasarımı ile cephede istenilen detaya vurgu yapılabilir ya da istenmeyen bir görüntü saklanabilir. Mimari aydınlatmanın bir konusu olan yapı yüzü aydınlatması; çağdaş, sosyal, kültürel, tarihi birçok özellik taşıyan önemli yapıların cephe yüzeylerine, yerli ve yabancı kullanıcılar için gece de kentin çekiciliğini arttıran bir görüntü sağlamak amacıyla uygulanan aydınlatma olarak tanımlanmaktadır (Sözen, M. 1991) Yapıların dış yüzeylerine ilişkin aydınlatma ilkeleri ise; yapıların işlevi, yakın çevre ve arka plan ilişkisi, yapıların geometrik biçimleri, yapıların yükseklikleri, çatı biçimleri, yapıların dış yüzeylerinin mimari biçimlenişi, yapıların dış yüzeylerinde kullanılan malzemeler olarak aşağıda verilmiştir (Ünver, Dokuzer Öztürk, 1992; akt. Şahin, A. 2011). 2.2.2.1 Yapıların İşlevi Bir yapının işlevi tasarım aşamasında, çoğu tasarım kriterini yönlendiren bir etkendir. Fonksiyon; bir yapının plan şemasını etkilediği gibi cephesini de etkiler. Bu sebeple aydınlatma tasarımı yapının işlevine göre tasarım yapılarak yapının mimari öğeleri ön plana çıkarılmalıdır. Başarılı bir aydınlatma tasarımı olması için yapının işlevinin aydınlatma tasarımı ile ters düşmemesi gerekmektedir. Yapının işlevi cephe aydınlatmasından okunabilmelidir. 30 2.2.2.2 Yakın Çevre ve Arka Plan İlişkisi Yapı bulunduğu çevresi ile bir bütündür ve her yapıyı bağımsız olarak düşünmek tasarımı doğru bir sürece götürmez. Bu nedenle, yapının dış yüzeyinin parıltı seviyesi, yapının yakın çevresi ve arka planının parıltı seviyesine göre istenilen düzeyde planlanır. Yapının çevresi tasarım sürecine dâhil edilerek değerlendirmeler yapılır ve prensip kararlar alınır (Şahin, A. 2011). Yapı yüzü parıltı seviyesinin, yakın çevre ya da arka plandan, yapının yakın çevre ya da arka plandan kolaylıkla ayırt edilmesini sağlayacak biçimde, daha yüksek olmalı ve yapının algılanabilmesi sağlanmalıdır (Ünver, Dokuzer Öztürk, 1992; akt. Şahin, A, 2011). Bu bağlamda yapı- yakın çevresi ve arka planı arasında parıltı karşıtlıklarını gösteren üç genel durumdan aşağıda bahsedilmektedir.  Yakın çevresinin ve arka planının karanlık olması durumu, Yapının algılanabilmesi için karanlık bir yakın çevre ve arka plan ortamında yapının cephesine uygulanan aydınlatma çok yüksek olmamalıdır çünkü büyük ışıklık karşıtlığı istenilen bir durum değildir. Şekil 12- Yakın çevrenin ve arka planın karanlık olması durumu.  Yakın çevrenin ya da arka planın aydınlık olması durumu, Yakın çevrenin ya da arka planın aydınlık olduğu bir ortamda aydınlatmak istediğimiz yapının aydınlık seviyesi tamamen karanlık bir ortamda aydınlatılan yapıya göre parıltı seviyesinin daha yüksek olması gerektiği açıktır. 31 Şekil 13-Arka planın aydınlık olması durumu.  Yakın çevrenin ve arka planın aydınlık olması durumu Yakın çevrenin ve arka planın aydınlık olması durumunda ortamda bulunan yüksek aydınlığa sahip olan yapı belirlenmeli ve bu yapının parıltı seviyesi hesap edilerek, aydınlatılması düşünülen yapının algılanması için parıltı seviyesinin o yapıdan yüksek olması sağlanmalıdır. Şekil 14- Yakın çevrenin ve arka planın aydınlık olması durumu. Yukarıda anlatılan üç genel durumun yanı sıra unutulmaması gereken bir diğer konu ise aydınlatma yapılacak yüzeyin rengi yani koyuluğu veya açıklığıdır. Algılanması istenen yapı yüzeyinin açık renkli olması ve aydınlatılması için gereken parıltı miktarı koyu renkli olan yapı yüzeyi ile aynı değildir. Parıltı düzeynin, yüzey üzerindeki aydınlık düzeyi ile yüzeyin yansıtma çarpanının çarpımına eşit olduğu unutulmamalıdır (Erdoğan, H. 2019). Yapının bulunduğu çevrede canlı yaşamına zarar vermemek ve enerji israfına neden olmamak için yapının görünürlüğü ve algılanması için uygulanması gereken aydınlık düzeyi çevresinin aydınlık seviyesine göre hesap edilerek tasarlanmalıdır. Bu nedenle; CIE tarafından 5 adet bölge içeren bölgeleme sistemi oluşturulmuştur: E0 bölgesi tamamıyla karanlık olması 32 gereken astronomik gözlemlerin yapıldığı alanları, E1 bölgesi karanlık alanlar olan doğal alanları, E2 bölgesi düşük aydınlık düzeylerinin olduğu seyrek kırsal alanları, E3 bölgesi orta aydınlık düzeylerine sahip gelişmiş kırsal alanları veya kent alanlarını, E4 bölgesi ise yüksek aydınlık düzeyine sahip alanlar olan kent merkezlerini veya ticari kent alanlarını kapsamaktadır. Tablo 6- Düşey Düzlemdeki Maksimum Aydınlık Düzeyleri. (CIE, 2017) Aydınlatma Teknik Parametreleri Uygulama Koşulları Aydınlatma Bölgeleri E0 E1 E2 E3 E4 Düşey Düzlemdeki Aydınlık Düzeyi(Ev) Kısıtlama Öncesi n/a 2 lx 5 lx 10 lx 25 lx Kısıtlama Sonrası n/a <0.1 lx* 1 lx 2 lx 5 lx *Genel (yol) aydınlatması için olması durumunda bu değer 1 lx’e kadar olabilir. 2.2.2.3 Yapıların Geometrik Biçimleri Formu geometrik biçimleniş açısından; kare ve dikdörtgen planlı yapılar, silindirik yapılar ve diğer biçimleri olan yapılar olarak ele alınabilir.  Kare ve Dikdörtgen Planlı Yapılar Bu tür yapıların bitişik iki yüzeyinde parıltı ayırımını yakalayabilmek için önce yapının planı üzerinde köşegenler çizilir. Aydınlatma araçları, yapının daha önemli olan yüzünün parıltı seviyesinin, yapının öteki yüzünün parıltı seviyesinden daha yüksek olmasını sağlayacak biçimde, köşegenlerin dışına yerleştirilir (Çelik, Mutlu, Ş. 2019). Şekil 15’de gösterilen kare planlı yapılar aydınlatılırken köşegenlere yerleştirilen aydınlatma aygıtları yapının üç boyutlu olarak algılanmasını sağlamaktadır. Dikdörtgen planlı yapılarda bu şekilde aydınlatılmalıdır. Böyle bir aydınlatma düzeneği ile yapının; bitişik iki yüzeyden daha önemli olduğu düşünülen cephe daha çok aydınlatılarak, parıltı seviyesi arttırılır ve algılanması istenen cephenin daha çekici hale gelmesi sağlanır. 33 Şekil 15- Kare Planlı Yapının Aydınlatılması. (CIE, 1993)  Silindirik Forma Sahip Yapılar Silindir biçimindeki yapıların çevresine eşit aralıklarla yerleştirilen aynı şiddette parıltı seviyesine sahip dört yönden dört ışık kaynağı ile aydınlatılması; yapının tüm noktalarında parıltı seviyesinin aynı olmasına sebep olacaktır (Şekil-16). Bu durum yapının bir ışık lekesi gibi algılanmasına neden olacaktır. Yapı yüzeyinin geometrik yüzeyini algılatmak için yapı yüzeyinde aydınlık düzeyi farlılıkları oluşturulmalı ve silindirik form ortaya çıkarılmalıdır. 34 Şekil 16- Silindir Biçimdeki Yapının Dört Yönden Aydınlatılması. Silindirik forma sahip yapılarda eşit mesafe ve eşit güçlerle yapının etrafına yerleştirilmiş üç aydınlatma aygıtı yapının yüzeyinde aydınlık seviyeleri farkları oluşturacaktır ve bu sayede yapının silindirik formu algılanabilir duruma gelecektir. Silindirik formun ortaya çıkarıldığı ve aydınlatma ile aktarıldığı görsel Şekil-17’de gösterilmektedir. Şekil 17- Silindir Biçimdeki Yapının Üç Yönden Aydınlatılması. 35 Dairenin çapı doğrultusunda tamamen zıt yönde iki tane aydınlatma aygıtı ile aydınlatılan silindir formundaki yapılarda da yapının formu algılanır fakat yapı yüzeyindeki parıltı karşıtlığının büyük olması nedeniyle üç yönden yapılan aydınlatma kadar etkili değildir. Yapıya bakış açısının sınırlandırılmış olması durumunda bu tercih tasarım aşamasında değerlendirilir.  Diğer Biçimlere Sahip Olan Yapılar Kare, dikdörtgen ve silindirik forma sahip yapılar için geçerli genel aydınlatma kuralları diğer forma sahip yapılar içinde geçerlidir. Yapı yüzü; yapıların geometrik biçimleri, bitişik nizam ya da ayrık nizam oluşuna göre aydınlatma tasarımında farklı durumlarla değerlendirilmelidir. Yapı girişine, ana yaklaşım yoluna ve özel durumlara göre önemli yapı yüzleri belirlenmeli ve aydınlatma ile cephelere vurgu yapılmalıdır. Bu vurgunun amacı; yapıların üç boyut olarak algılanmasını sağlamaktır (Ünver, 2017; akt Harputoğlu E. 2019). Biçimi ortaya çıkaracak bir aydınlatma tasarımı; mimari formun analiz edilmesi, ana bakış doğrultusunun belirlenmesi aşamaları ile ilerlemelidir. 2.2.2.4 Yapıların Yükseklikleri Yapı yüzü aydınlatma tasarımı düzgünlüğünü sağlayan bir diğer etken ise yapı yüksekliğidir. Yapı yüzeyinde oluşturulan aydınlık seviyesinin; yapının vurgulanması istenen özellikleri doğrultusunda yatay düzlem ve düşey düzlemde değişmemesi gerekebilir. Yapılar, yüksekliklerine göre az katlı ve çok katlı yapılar olmak üzere 2 başlık altında incelenmektedir. Az ve çok katlı yapılara belli uzaklığa ve yüksekliğe yerleştirilmiş elemanlarla ışık gönderilirse farklı etkiler görülür. Az katlı yapılarda aydınlatma aygıtından çıkan ışığın yapı yüzünün alt ile üst bölümlerinde oluşturduğu aydınlık arasındaki fark, düzgün yayılmış bir aydınlık için kabul edilebilir sınırlar içinde kalabilir (Şahin, A. 2011) Çok katlı yapılarda, yükseklik aydınlatılan yüzeylerde düzgünlüğü etkilemektedir. Bu sebeple çok katlı yapılarda, kademeli yerleşim (farklı yüksekliklerde) ve aydınlatma aygıtlarının açısının değiştirilmesi ile düşey düzlem üzerinde düzgünlük sağlanabilir (Harputoğlu, E. 2019). 36 2.2.2.5 Yapı Yüzü Aydınlatma Teknikleri Yapı yüzü aydınlatması kent aydınlatma konularından birisidir. Yapıyı gece görünür kılmanın yanı sıra yapıyı tanıtma ve kent kimliğine kazandırma amacına yönelik de yapılmaktadır. Yapı yüzünde yapılan aydınlatmalar yapıların mimari stilini güçlendirebilir dolayısıyla mimari ile çelişmeyen bir cephe aydınlatması yapılmalıdır. Yapı aydınlatması aynı zamanda yapının işlevi ile de ilişkilidir. Cephe aydınlatması tasarım kriterleri olan; yapının mimari biçimlenişi, kullanılan malzemelerin özelliği ve yaratılmak istenen etki gibi maddelere bağlı olarak yapı yüzü aydınlatmasında birbirinden farklı yaklaşımlar uygulanabilir (Gün,S & Öztürk, L. 2015). Yapı yüzü gündüz görünümüne yakın olarak tamamen aydınlatılıp, genel kütle algısı sağlanabilir veya cephede belli detaylara vurgu yapılabilir. Günümüzde yapı yüzü aydınlatmasına yönelik çeşitli teknikler mevcuttur ve bu teknikler, ışıklandırma, duvar sıyırma, vurgu aydınlatması, silüet aydınlatması, geçen parıltı, kontur aydınlatma ve medya cephe olmak üzere yedi ayrı grup altında toplanabilir (Gün,S & Öztürk, L. 2015).  Uzaktan aydınlatma  Yakından aydınlatma / duvar sıyırma  Vurgu aydınlatması  Silüet aydınlatması  Kapalı mekanların aydınlatılması/ Geçen ışıklık tekniği  Kontur aydınlatması  Medya cephe teknikleri olarak sıralanmaktadır. Uzaktan aydınlatma (Floodlighting) tekniği Işıklandırma (floodlighting), Uluslararası Aydınlatma Sözlüğü’nde “bir nesnenin ya da bir görünümün, çevresine göre parıltı seviyesinin güçlü bir biçimde yükseltmek üzere, çoğu kez projektörler ile yapılan aydınlatma” olarak tanımlanmıştır. Aydınlatma elemanının yerleşeceği yeri belirlemek için yapının en çekici görüneceği ana bakış doğrultusu, yapının mimari özellikleri, vurgulanmak istenen ögeler ve yapıya bakış uzaklığı gibi kriterler esas alınarak yapı yüzünden uzağa aygıtlar yerleştirilerek uygulanır (CIE, 1993). Şekil 18’de uzaktan aydınlatma tekniğine bir örnek gösterilmektedir. 37 Şekil 18- Uzaktan aydınlatma tekniği kullanılarak aydınlatılan Gniezno, Polonya (Kaynak: URL-4) Yakından aydınlatma / duvar sıyırma tekniği Bu tekniğin ışıklandırmadan farkı aydınlatma aygıtının konumlandırılmasıdır. Duvar sıyırma tekniği (Wall Grazing) yapı cephesi ya da duvar aydınlatmasında uygulanabilir. Bu teknikle cephedeki mimari hareketler vurgulanabilir. Yapı yüzüne yakın yerleştirilen aydınlatma aygıtı yüzeydeki dokuyu sıyırarak malzemedeki küçük çıkıntıların gölgesini vurgular. Dokunun üç boyutsal özelliği, yapıdaki derinlik çok belirgin olarak açığa çıkar (Gün,S & Öztürk, L. 2015). Şekil 19’da Işıklandırma ve duvar sıyırma tekniği konumlandırma farkı gösterilmektedir. http://www.spottinghistory.com/view/9833/gniezno-cathedral/ 38 Şekil 19- Işıklandırma ve Duvar sıyırma Tekniği Konumlandırma Farkı gösterimi. (Kaynak: (Gün,S & Öztürk, L. 2015). Vurgu Aydınlatması Vurgu aydınlatması, aydınlatma tasarımı yapılmak istenen yapıda vurgulanması istenen mimari ögenin ya da sanatsal elemanın çevresindeki alanlardan daha aydınlık yapılarak vurgulayan aydınlatma tekniğidir. Bu teknikte aydınlatma elemanları direklerde zeminlerde veya bina cephesinde konumlandırılabilir. Şekil 20- Vurgu Aydınlatması Örneği Collegium Maius, Polonya. (Kaynak: URL-5) http://www.witpress.com/elibrary/wit-transactions-on-the-built-environment/121/22059 39 Silüet Aydınlatması Silüet aydınlatması arka planın aydınlatılarak yapının silüetini ortaya çıkaran bir aydınlatma tekniğidir. Ana ögenin aydınlatılmadığı bu teknikte arka plan aydınlatılır. Şekil 21- Silüet Aydınlatmasına Örnek, Blenheim Sarayıi, İngiltere. (Kaynak: URL-6) Şekil 21’deki örnekte de görüldüğü gibi bina girişindeki sütunların arka tarafı aydınlatılarak sütünlar karanlıkta bırakılarak silüet etkisi yaratılmıştır.. Şekil 22- Silüet Aydınlatma arka planın aydınlatılması gösterimi. (Kaynak: (Gün,S & Öztürk, L. 2015). http://www.dpalighting.com/portfolio_category/historical/ 40 Kapalı Mekanların Aydınlatılması Yapının iç mekanının aydınlatılarak yapının pencere veya diğer açıklıklardan dış mekandan algılanır hale getirildiği bir aydınlatma tekniğidir. Özellikle saydam yüzeylerden oluşan bir cephede içeriden aydınlatma tekniği uygulanır. Şekil 23- Geçen Işıklık Tekniği ile bir cephe aydınlatması, K21 Art Gallery, Almanya. (Kaynak: URL-7) Kontur Aydınlatması Kontur aydınlatma tekniğinde yapının formu ince bir ışık çizgisi ile vurgulanır. Bu teknikte amaç yapının yüzeyini aydınlatmaktan çok aydınlatma elemanların kendilerinin görünmesini sağlayarak yapının formunu vurgulamaktır. Şekil 24- Kontur Aydınlatma Uygulaması. (Kaynak: URL-8) http://www.erco.com/en/projects/culture/k21-art-gallery-former-parliament-building-1188/ http://www.arcled.com.tr/project-detail/ikon-tower-izmir/) 41 Medya Cephe Aydınlatması Medya cephe tekniği; görsel ve işitsel medya araçlarının yapı yüzünde kullanılmasıyla oluşturulan bir aydınlatma tekniğidir. Bu aydınlatma tekniği yalnızca dinamik aydınlatma özelliği taşımaktadır. Şekil 25- Medya Cephe Tekniğine bir örnek. (Kaynak: URL-9) 2.2.2.6 Yapının Dış Cephe Malzemesi ve Rengi Yapı yüzü aydınlatma tasarımına; yapının bulunduğu çevre ve yapı yüzünün rengi ve rengi analiz edilerek karar verilmelidir. Yapıların dış cephelerinde kullanılan malzemeler farklı ışık yansıtma çarpanlarına sahiptir. Bu çarpan; yüzeylerden yansıyan ışık miktarını temiz veya kirli olma durumlarına bağlı olarak etkilemektedir (CIE, 1993). Uluslararası Aydınlatma Komisyonu (CIE) cephede kullanılan malzemelerin ışık yansıtma çarpanlarını örnekler Tablo 7’de verilmiştir. Aydınlatma yapılacak yüzeyde malzemenin cinsi, rengi, dokusu, şekli ve yansıtma özellikleri tasarım aşamasında dikkate alınmalıdır. Bu doğrultuda yapılan aydınlatma tasarımları yapının işlevselliği ve estetiğini koruyabilmektedir. http://www.aydinlatma.org/holland-casino-venlo-kuresel-bir-kartvizit-olarak-medya-cephesi.html 42 Tablo 7- Yapı yüzünde kullanılan bazı malzemelerin ışık yansıtma çarpanları. (CIE, 1993) Aynı yayında yapı yüzünde sağlanması gereken aydınlık düzeyleri de verilmiş olup Tablo 8’de gösterilmektedir. Tablo 8- Önerilen ortalama aydınlık düzeyleri. (CIE, 1993) Yapı yüzü aydınlatmasında; aydınlatılan yüzeylerin renksel özellikleri ve ışık kaynağının renksel özellikleri arasında doğrudan ilişki bulunmaktadır. Işık kaynaklarının renksel özellikleri; renk sıcaklığı ve renksel geriverim indisi kavramları ile değerlendirilmektedir. Renk sıcaklığı; bir ışık kaynağının rengini kaynak ile aynı baskın frekansta ışıma yapan kara cismin sıcaklığına dayanarak tarif etme yöntemi olup renk sıcaklığı 43 azaldıkça ışık rengi daha sıcak ve pembeye yakın, renk sıcaklığı arttıkça da ışık rengi daha soğuk beyaz rengine sahip olmaktadır (Özkaya, Tüfekçi, 2011). Işık renkleri temel olarak 3 şekilde tarif edilmektedir. Renk sıcaklığı 3300 ֩K altında olanlar sıcak, renk sıcaklığı 3300 ֩K- 5300 ֩K arasında olanlar orta, renk sıcaklığı 5300 ֩K üzeri olanlar soğuk olarak adlandırılmaktadır (TS EN 12464-1, 2013). Tablo 9’da gösterilmektedir. Tablo 9- Işık renkleri görünümü. (TS EN 12464-1) Renk Görünümü Yakın Renk Sıcaklığı Tcp ֩K Sıcak 3300 altı Orta 3300 ile 5300 Soğuk 5300 üstü 44 2.3 Aydınlatma Master Planı Bu bölümde aydınlatma master planının tanımı ve kapsamı açıklanacaktır. Aydınlatma master planlarının tarihsel gelişim süreci ele alınarak kapsamlı ve etkin bir aydınlatma master planı için aydınlatma master plan aşamaları tanımlanacaktır. 2.3.1 Aydınlatma Master Plan Tanımı ve Kapsamı Kentsel aydınlatmanın bütüncül bir şekilde düşünülüp tüm kent değerlerinin ortaya çıkması için iyi bir kent analizi ve planlamaya ihtiyaç duyulmaktadır. Aydınlatma master planı kentin aydınlatılmasıyla alakalı olan konuları ve temel kararları içerir. Kapsamlı bir aydınlatma planı kent morfolojisinin, topoğrafyasının, kentsel doku ve kimliğin, gece de anlamlandırılması kapsamlı bir aydınlatma master planı ile sağlanmaktadır (Brandi&Geissmar, 2007). Aydınlatma master planları hazırlanırken tek tek öğeleri aydınlatarak değil, kent bütününü ele almak planlamanın en önemli ögelerinden biridir. Aydınlatma master planının kontrollü yapılması; kentsel aydınlatmayı anlamlandırırken, kente istenilen etkiyi verip, kent aydınlatmasında başarı ve devamlılığın sağlanabilmesidir (Küçük, P. 2014). Kentsel kalitenin artması; kent planlamasında da olduğu gibi master planla bütünü görerek kapsamlı ve bütüncül bir yaklaşımla, birbirinden bağımsız alanlar oluşturmadan hazırlanan aydınlatma master planları ile desteklenerek sağlanır. Aydınlatma master planları, birçok farklı aydınlatma öğesinin, farklı bölgelerde farklı amaçlara hizmet eden aydınlatma elemanlarının hepsinin birbirleriyle uyumlu bir şekilde bir araya gelerek kentte bir bütün oluşturmalarına olanak sağlayacak, hepsini bir çatı altında toplayacak çerçeve, olarak tanımlanmaktadır (Küçük, P. 2014). 2.3.2 Aydınlatma Master Planları Tarihsel Gelişim Süreci 20. yy başlarında kent aydınlatması, caddelerin, önemli yapıların cephelerinin, meydanların yapay ışıkla aydınlatılmasıyla başlamıştır. Kent aydınlatmasının yüksek kullanım dönemi otuzlu yıllarda yaşanırken 2. Dünya Savaşı ile kent aydınlatma dönemi geri planda kalmıştır. 1950 yılından itibaren teknik aydınlatma kullanımının artması ve bu konuda geliştirilen kullanımla beraber kent imgesi vurgulanmıştır (Ritter, 2008). 1970 ile 1980 yılları arasındaki 10 yıllık süreçte bina cephelerinin aydınlatılmasına ve kent alanları için aydınlatma senaryoları geliştirilmeye başlanmıştır (Ritter, 2008). 1980’lerin 45 sonuna kadar belirli alan ve mekânlar için ayrı ayrı aydınlatma projeleri geliştirilmiş, kentin bütünü için bir kentsel aydınlatma gerçekleşmemiştir. 1980’lerin sonunda aydınlatma festivalleri kapsamlı bir kent aydınlatma planına öncülük etmiş ve kentsel aydınlatmaya yatırım yapılması konusunda kent ekonomilerini cesaretlendirmiştir (Küçük, P. 2014). Bu şehirlerden ilki Fransa’nın Lyon şehri olup Lyon’u yıllar sonra Hamburg takip etmiştir. Kentlerin büyümesiyle birlikte kent yaşamında geceleri güvenlik ve emniyet problemleri artmaya başlamıştır. Dış aydınlatma konusunda öncelikli amaç karanlığın ürküntüsünü yenmek, yaya ve araç trafiği yönünden güvenlik ve emniyet sağlamak iken, kentlerin geceleri de etkin bir şekilde kullanılmaya başlanması, kentleşmenin yaygınlaşıp nüfusun artması, insan –toplum ilişkilerindeki yakınlaşmalar ve sanat–kültür olayları, iç-dış turizmin etkileri gibi pek çok etken de aydınlatma kullanımını arttırmayı gerekli kılmıştır. Kentlerin kullanılması yanında kentteki güzelliklerin geceleri de sergilenmesi gelişen teknolojiyle beraber mümkün hale gelmiştir (Sözen, Ş. M. 2005). 2.3.3 Aydınlatma Master Plan Aşamaları Aydınlatma master planları doğrultusunda, kent aydınlatma ve aydınlatma elemanlarıyla ilgili çözümlere karar verilebilir. Kentsel alanlarda kullanılan aydınlatma elemanlarının seçimi, tasarlanması ve yerleşimi için kent aydınlatma konularının aşamalı olarak planlandığı aydınlatma master planlarından yararlanılmalıdır. Bir kent için aydınlatma master plan oluşturmak detaylı bir araştırma ve analiz aşamasıyla başlarken, kent kimliğini vurgulamak ve kentsel yaşam kalitesini arttırmak kapsamlı bir konsept çalışmayla sağlanır. Ayrıntılı bir kent analizinin ardından kent aydınlatması için belirli bir senaryo dâhilinde tasarım oluşturulmalıdır. Aydınlatma master plan aşamaları Şekil 26’da gösterilmektedir. Şekil 26- Aydınlatma Master Plan Aşamaları. SENARYO 46 Gündüz kamusal mekânlardaki kentsel değerlerin tespit edilmesi ve haritalanması analiz aşamasının önemli alt başlıkları olarak tanımlanabilir. Bu aşamada kentsel odak noktaları, önemli cadde ve sokakların tanımlanması sürece dahil edilir. Belirlenen kentsel değerler ve oluşturulan kent haritasından sonra kentin bölgelere ayrılması ve mevcut kentsel aydınlatmanın tespiti ile öneri aydınlatma tasarımının yapılması tasarım aşamasını oluştururken kent için belirli bir senaryo meydana getirir. Belçika’nın Antwerp şehri için yapılan bölgeleme haritası Şekil 27’de verilmiştir. Şekil 27- Antwerp Aydınlatma Master Planı için hazırlanan bölgeleme haritası,2018. (Kaynak: URL-10) Ayrıca tasarım aşamasında kullanılacak aydınlatma elemanlarının uygulanacak kentsel mekan ile ilişkisini göz ardı edilmeden çalışılarak bu doğrultuda görüntüler oluşturulur. Kent kimliğini yansıtan mevcut aydınlatma elemanları belirlenirken bu kimliğin devamı sağlanır. Aydınlatma master planı her kentin kendine özgü kimliğinden, değerlerinden, dokusundan ötürü; analiz ve araştırma aşamasında yapılan titiz bir çalışma ile bir sonraki aşamalarda verilecek kararların dayanağı niteliğinde olup fiziksel, sosyal, ekonomik farklılıklar aydınlatma master planını yönlendiren verilerdir. Bu veriler, master planın başlangıç noktalarını, süreçlerini kapsamını belirlerken tüm aşamalarda, her türlü ölçekte karar verme mekanizmasını oluşturur. Her kentin kendi değerlerine ve kimliğine göre farklı temel amaçları olsa da; kapsamlı ve detaylı analizlerle çalışılmış her aydınlatma master planının ortak hedefleri http://www.anticos.eu/ 47 vardır. Kentsel kaliteyi ve çekiciliği arttırmak, kentsel yenilenme ya da iyileştirme, kentsel değerleri korumak ve kaybolan değerlerin kente geri kazanımını sağlamak gibi hedefler bunlara örnek olarak sıralanabilir (Küçük, P. 2014). Analiz ve tasarım aşamasından sonra uygulama aşamasında aydınlatma elemanlarının konumu, açılandırılması ve montajı uygulanır ve tasarım denetlenir. Müjgan Şeferhanoğlu Sözen (2005), aydınlatma master plan aşamalarını kent güzelleştirme ve aydınlatma master planları kapsamında aşağıdaki gibi tanımlamıştır; Şekil 28- Kent güzelleştirme için aydınlatma master plan aşamaları. (Kaynak: Kent Güzelleştirme ve Aydınlatma Master Planı, Müjgan Şerefhanoğlu Sözen, Mimarlık Fakültesi, YTU, İstanbul.) M.Ş.Sözen’in İstanbul Aydınlatma Master Plan Ön Hazırlık Çalışmaları, Kadıköy Bölgesi, (2001) adlı çalışmada Aydınlatma Master Plan Aşamaları şöyle sıralanmıştır;  Aydınlatılacak kent ya da bölgenin karakterinin bir bütün olarak analiz edilmesi (zonlama çalışması),  Özgün bölgelerin karakterlerinin, kimliklerinin belirlenmesi/analiz edilmesi,  Özgün alanların, binaların, yapıların, öğelerin analiz edilmesi (kentsel ögeler), 48  Kentin gece imajının, görüntüsünün iyileştirilmesi (gündüz görüntüsüne uygun olarak),  Senaryo hazırlanması,  Uygun bilgisayar programlarıyla oluşturulmuş senaryoların test edilmesi,  Senaryoların uygulanabilirliğinin kontrol edilmesi, Sonuçların karşılaştırılıp en uygun senaryonun belirlenmesi (İlgürel, Ş.Sözen, 2001). 2.3.4 Aydınlatma Master Planları Amaç ve Uygulama İlkeleri Amaç, hedef ve uygulama ilkeleri aydınlatma master planları tasarımı içinde var olması gereken başlıklardır. Her kentin kendine özgü kriteri, prensibi ve stratejileri olduğu için birçok benzer amaç ve hedeflere rağmen kentler arasında farklılık gösteren amaç ve hedefler vardır. Uygulama ilkeleri kentin kimliği, sahip olduğu değerleri, coğrafi konumu, boyutu, kullanıcı kimliği, tarihi, kültürel, sosyal ve ekonomik şartları gibi faktörlere bağlı olarak her kent için farklılık göstermektedir. Kentin bu özellikle